در زبان روزمره به کلید مینیاتوری هم «فیوز» می‌گویند، اما از نظر فنی این دو وسیله متفاوت‌اند. فیوز با ذوب شدن یک المنت فلزی مدار را قطع می‌کند و پس از عمل باید تعویض شود. کلید مینیاتوری یک کلید مکانیکی با قطع‌کننده حرارتی و مغناطیسی است که پس از قطع دوباره وصل می‌شود. شناختن تفاوت فیوز و کلید مینیاتوری به شما کمک می‌کند در تابلوی مسکونی، تابلوی صنعتی، مدار موتور یا سیستم خورشیدی وسیله درست را انتخاب کنید.
فیوز چطور کار می‌کند
فیوز یک المنت باریک فلزی دارد که داخل بدنه سرامیکی یا شیشه‌ای و معمولاً در میان شن کوارتز قرار گرفته است. وقتی جریان از حد مجاز بیشتر شود، المنت گرم می‌شود و ذوب می‌شود. در اضافه‌بار کم این کار با تأخیر انجام می‌شود و در اتصال کوتاه در کسری از یک نیم‌سیکل. شن کوارتز قوس را خاموش می‌کند. فیوزهای فشار ضعیف طبق سری استاندارد IEC 60269 ساخته می‌شوند.
کلید مینیاتوری چطور کار می‌کند
کلید مینیاتوری یک بی‌متال برای اضافه‌بار و یک بوبین مغناطیسی برای اتصال کوتاه دارد. هر دو مکانیزم ضامن کلید را آزاد می‌کنند و کنتاکت‌ها باز می‌شوند. کلیدهای مینیاتوری خانگی و تجاری طبق IEC 60898-1 و مدل‌های صنعتی طبق IEC 60947-2 آزمون می‌شوند. منحنی B، C و D و قدرت قطع را در راهنمای انتخاب کلید مینیاتوری توضیح داده‌ایم.
جدول مقایسه فیوز و کلید مینیاتوری
| ویژگی | فیوز | کلید مینیاتوری |
|---|---|---|
| پس از قطع | باید تعویض شود | دوباره وصل می‌شود |
| قدرت قطع اتصال کوتاه | معمولاً بسیار بالا؛ در فیوزهای صنعتی ده‌ها کیلوآمپر | معمولاً ۴.۵، ۶ یا ۱۰ کیلوآمپر |
| محدود کردن جریان اتصال کوتاه | بسیار قوی | کمتر از فیوز |
| قطع هم‌زمان همه فازها | خیر؛ هر فاز جدا می‌سوزد | در کلید چندپل، بله |
| استفاده به‌عنوان کلید قطع و وصل | فقط در پایه فیوز قابل قطع | بله |
| ثبات مشخصه در طول عمر | تا زمان سوختن ثابت است | ممکن است با فرسودگی و گرما تغییر کند |
| خطر دست‌کاری | بالا؛ تعویض با فیوز بزرگ‌تر یا سیم | کمتر |
| کاربرد اصلی | تابلوهای اصلی، پشتیبان، حفاظت موتور، خورشیدی و الکترونیک | مدارهای نهایی ساختمان و تابلوهای توزیع کوچک |
انواع فیوز صنعتی
فیوز فشنگی (D و D0)
فیوز فشنگی یا دیازد (D) و نوع کوچک‌تر آن نئوزد (D0) با کلاهک پیچی در پایه نصب می‌شوند. پایه هر سایز طوری ساخته شده که فیوز با جریان بزرگ‌تر از حد پایه در آن جا نرود. این فیوزها در تابلوهای قدیمی ساختمان رایج بودند و امروزه در بیشتر تابلوهای مسکونی جای خود را به کلید مینیاتوری داده‌اند.
فیوز کاردی (NH)
فیوز NH بدنه سرامیکی و تیغه‌های فلزی دارد و در پایه یا کلید فیوز مخصوص نصب می‌شود. سایزهای آن از ۰۰۰ تا ۴ برای جریان‌های چند ده تا چند صد آمپر است. فیوز NH در پست‌ها، تابلوهای اصلی و ورودی کارخانه‌ها رایج است و فقط با دسته مخصوص و پس از قطع بار تعویض می‌شود.
فیوز استوانه‌ای (فیوز سیلندری)
فیوزهای استوانه‌ای مثل ۱۰×۳۸ در پایه‌های ماژولار ریلی نصب می‌شوند و برای حفاظت مدار فرمان، ترانسفورماتور کوچک و مدارهای خورشیدی کاربرد دارند. فیوزهای مخصوص فتوولتائیک با برچسب gPV طبق IEC 60269-6 برای ولتاژ DC بالا ساخته می‌شوند. حفاظت سمت DC سیستم خورشیدی را در راهنمای کلید مینیاتوری DC ببینید.
فیوز شیشه‌ای و مینیاتوری الکترونیکی
فیوزهای کوچک شیشه‌ای یا سرامیکی ۵×۲۰ داخل دستگاه‌ها و منابع تغذیه به کار می‌روند و ربطی به حفاظت سیم‌کشی ساختمان ندارند.
فیوز gG و aM چه فرقی دارند
| کلاس | حفاظت | کاربرد |
|---|---|---|
| gG | اضافه‌بار و اتصال کوتاه (تمام‌محدوده) | کابل و مدارهای عمومی |
| aM | فقط اتصال کوتاه (محدوده جزئی) | مدار موتور، همراه با بی‌متال یا رله حفاظتی |
| gPV | تمام‌محدوده برای DC | رشته‌های پنل خورشیدی |
فیوز aM جریان راه‌اندازی موتور را بدون سوختن تحمل می‌کند، اما اضافه‌بار را حفاظت نمی‌کند. پس در مدار موتور، فیوز aM همیشه با بی‌متال به کار می‌رود. ترکیب اجزای راه‌انداز را در جدول انتخاب راه‌انداز موتور سه‌فاز ببینید.
کجا کلید مینیاتوری انتخاب بهتری است
- مدارهای نهایی ساختمان: روشنایی، پریز، کولر و آبگرمکن. قابلیت وصل دوباره و قطع هم‌زمان فاز و نول در کلید دو پل مزیت مهمی است. طراحی کامل تابلو را در طراحی حفاظت تابلو برق مسکونی ببینید.
- جایی که کاربر غیرمتخصص با تابلو سروکار دارد: احتمال تعویض فیوز با فیوز بزرگ‌تر یا سیم وجود ندارد.
- مدارهای سه‌فاز با بار حساس به قطع یک فاز: کلید سه‌پل هر سه فاز را با هم قطع می‌کند.
کجا فیوز هنوز انتخاب درستی است
- سطح اتصال کوتاه بالا: نزدیک ترانسفورماتور یا شینه اصلی، جایی که جریان اتصال کوتاه از قدرت قطع کلید مینیاتوری بیشتر است. در این حالت فیوز یا کلید اتوماتیک با قدرت قطع کافی لازم است؛ برای کلید اتوماتیک راهنمای انتخاب MCCB را ببینید.
- حفاظت پشتیبان (Back-up): سازندگان کلید جدول‌هایی منتشر می‌کنند که نشان می‌دهد با کدام فیوز در بالادست، کلید مینیاتوری در سطح اتصال کوتاه بالاتر هم ایمن است.
- حفاظت نیمه‌هادی و اینورتر: فیوزهای فوق‌سریع برای حفاظت دیود و تریستور به کار می‌روند و کلید مینیاتوری جایگزین آن‌ها نیست.
- تجهیزاتی که سازنده فیوز مشخص کرده است: بعضی اینورترها، منابع تغذیه و تابلوهای فرمان، نوع و جریان فیوز را در دفترچه خود تعیین می‌کنند.
انتخاب جریان فیوز یا کلید
قاعده انتخاب در هر دو وسیله یکی است: جریان نامی وسیله حفاظتی باید بزرگ‌تر یا مساوی جریان کار مدار و کوچک‌تر یا مساوی جریان مجاز کابل باشد. تفاوت در جزئیات است. کلید مینیاتوری طبق IEC 60898-1 تا ۱.۱۳ برابر جریان نامی قطع نمی‌کند و در ۱.۴۵ برابر حداکثر ظرف یک ساعت قطع می‌کند. فیوز gG در جریان‌های رایج حدود ۱.۶ برابر جریان نامی در زمان قراردادی می‌سوزد. به همین دلیل در بعضی روش‌های طراحی، برای فیوز حاشیه بیشتری نسبت به جریان مجاز کابل در نظر گرفته می‌شود. جریان مجاز هر سطح مقطع را در جدول انتخاب سیم و کابل ببینید.
قدرت قطع هم نباید فراموش شود. وسیله حفاظتی باید بتواند بیشترین جریان اتصال کوتاه محل نصب را بدون آسیب قطع کند. در یک آپارتمان معمولی کلید ۶ کیلوآمپر معمولاً کافی است، اما در تابلوی کنار ترانسفورماتور این عدد باید محاسبه شود.
نکات ایمنی
- هرگز فیوز سوخته را با سیم یا فیوز بزرگ‌تر جایگزین نکنید. جریان فیوز باید با سطح مقطع کابل هماهنگ باشد.
- سوختن تکراری فیوز یا قطع تکراری کلید نشانه ایراد در مدار است، نه کوچک بودن وسیله حفاظتی.
- فیوزهای NH و پایه‌های فیوز را زیر بار باز نکنید، مگر این‌که پایه برای قطع زیر بار طراحی شده باشد.
- در مدار سه‌فاز با فیوز، سوختن یک فیوز موتور را دوفاز می‌کند. بی‌متال یا رله کنترل فاز این خطر را پوشش می‌دهد.
خرید کلید مینیاتوری
کلید مینیاتوری اشنایدر در سری‌های Acti9 و Easy9 و کلید اتوماتیک ال‌اس در لمپاولت عرضه می‌شوند و قیمت روز هر کالا در صفحه آن درج شده است. برای مقایسه سری‌های اشنایدر تفاوت iK60N، iC60N و iC60H را ببینید و فهرست تابلو را از سفارش سریع بفرستید.
سؤالات متداول
فیوز بهتر است یا کلید مینیاتوری؟
برای مدارهای نهایی ساختمان کلید مینیاتوری بهتر است، چون پس از قطع دوباره وصل می‌شود و احتمال دست‌کاری کمتری دارد. در سطح اتصال کوتاه بالا، حفاظت پشتیبان و حفاظت نیمه‌هادی، فیوز انتخاب مناسب‌تری است.
فیوز فشنگی چیست؟
فیوز دیازد یا نئوزد با کلاهک پیچی است که در تابلوهای قدیمی ساختمان رایج بود. پایه هر سایز اجازه نصب فیوز بزرگ‌تر از حد خود را نمی‌دهد. امروزه در تابلوهای مسکونی بیشتر کلید مینیاتوری جای آن را گرفته است.
تفاوت فیوز gG و aM چیست؟
فیوز gG هم اضافه‌بار و هم اتصال کوتاه را حفاظت می‌کند و برای کابل و مدارهای عمومی است. فیوز aM فقط اتصال کوتاه را حفاظت می‌کند و برای مدار موتور همراه با بی‌متال به کار می‌رود.
چرا به کلید مینیاتوری هم فیوز می‌گویند؟
چون جایگزین فیوزهای فشنگی تابلوهای قدیمی شد و همان وظیفه را انجام می‌دهد. اما از نظر فنی فیوز با ذوب شدن قطع می‌کند و کلید مینیاتوری یک کلید مکانیکی قابل وصل دوباره است.
آیا می‌توان فیوز سوخته را با فیوز بزرگ‌تر عوض کرد؟
خیر. جریان فیوز با سطح مقطع کابل هماهنگ است و فیوز بزرگ‌تر اجازه می‌دهد کابل بیش از حد گرم شود. اول علت سوختن را پیدا کنید و فیوزی با همان جریان و کلاس نصب کنید.
