«سیم ۲.۵ چند آمپر است؟»، «برای ۱۰۰ متر چه کابلی لازم است؟» و «کابل ۴ در ۱۶ چقدر جریان می‌کشد؟» از پرتکرارترین سؤال‌های بازار برق‌اند. پاسخ درست به هر سه، به روش نصب، دمای محیط، تعداد مدارهای کنار هم و طول مسیر بستگی دارد. در این صفحه جدول سیم و کابل مسی، یعنی جدول سطح مقطع و جریان مجاز (جدول آمپر سیم) از ۱.۵ تا ۲۴۰ میلیمتر مربع را بر اساس استاندارد IEC 60364-5-52 (مرجع جدول‌های مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان) همراه با ضرایب اصلاح، جدول افت ولتاژ و مثال‌های عددی آورده‌ایم تا بتوانید سایز را کنترل کنید و بدانید کدام سیم و کابل را سفارش دهید.
توجه: همه‌ی اعداد این صفحه تقریبی و برای شرایط مرجع ذکرشده‌اند. انتخاب نهایی سایز و کلید، به‌ویژه در تأسیسات بزرگ، باید توسط طراح برق و با جدول‌های کامل استاندارد و مشخصات سازنده‌ی کابل انجام شود.
مبنای جدول‌ها: شرایط مرجع
- هادی: مس
- عایق: PVC با حداکثر دمای کار ۷۰ درجه سانتی‌گراد (سیم افشان و مفتولی، کابل NYMHY و NYY)
- دمای محیط: ۳۰ درجه سانتی‌گراد در هوا
- یک مدار تنها بدون مدارهای دیگر در کنار آن
- منبع: جدول‌های B.۵۲.۲، B.۵۲.۴ و B.۵۲.۱۰ استاندارد IEC 60364-5-52
روش‌های نصب به زبان ساده
| کد روش | شرح | نمونه‌ی رایج |
|---|---|---|
| B1 | سیم‌های تک‌رشته داخل لوله یا داکت روی دیوار | سیمکشی ساختمان با سیم افشان یا مفتولی |
| B2 | کابل چندرشته داخل لوله یا داکت روی دیوار | کابل NYMHY داخل لوله‌ی روکار یا داکت |
| C | کابل چسبیده به دیوار یا روی سینی بدون سوراخ | کابل NYMHY روی کار، کابل NYY روی دیوار موتورخانه |
| E | کابل چندرشته در هوای آزاد یا روی سینی سوراخدار و نردبانی | کابل NYY روی سینی کابل |
| D | کابل داخل لوله در خاک یا دفن مستقیم | کابل زمینی؛ به جدول جداگانه و مقاومت حرارتی خاک نیاز دارد |
«رشته‌ی باردار» یعنی هادی‌ای که جریان کار از آن می‌گذرد. در مدار تکفاز دو رشته (فاز و نول) و در مدار سهفاز متعادل سه رشته بار دارند؛ هادی ارت هیچ‌وقت شمرده نمی‌شود. بنابراین کابل ۳×۲.۵ تکفاز «دو رشته‌ی باردار» و کابل ۴×۱۶ سهفاز «سه رشته‌ی باردار» است.
جدول سیم و کابل مسی: جریان مجاز از ۱.۵ تا ۲۴۰ میلیمتر مربع (آمپر)
این جدول سیم و کابل، جریان مجاز هادی مسی با عایق PVC را برای چهار روش نصب رایج نشان میدهد. «۲ رشته» یعنی مدار تکفاز و «۳ رشته» یعنی مدار سهفاز متعادل؛ ستون‌های B1 برای سیمکشی داخل لوله، B2 برای کابل چندرشته داخل لوله یا داکت، C برای کابل روی دیوار و E برای کابل روی سینی سوراخدار است.
| سطح مقطع (mm²) | B1 – ۲ رشته | B1 – ۳ رشته | B2 – ۲ رشته | B2 – ۳ رشته | C – ۲ رشته | C – ۳ رشته | E – ۲ رشته | E – ۳ رشته |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1.5 | 17.5 | 15.5 | 16.5 | 15 | 19.5 | 17.5 | 22 | 18.5 |
| 2.5 | 24 | 21 | 23 | 20 | 27 | 24 | 30 | 25 |
| 4 | 32 | 28 | 30 | 27 | 36 | 32 | 40 | 34 |
| 6 | 41 | 36 | 38 | 34 | 46 | 41 | 51 | 43 |
| 10 | 57 | 50 | 52 | 46 | 63 | 57 | 70 | 60 |
| 16 | 76 | 68 | 69 | 62 | 85 | 76 | 94 | 80 |
| 25 | 101 | 89 | 90 | 80 | 112 | 96 | 119 | 101 |
| 35 | 125 | 110 | 111 | 99 | 138 | 119 | 148 | 126 |
| 50 | 151 | 134 | 133 | 118 | 168 | 144 | 180 | 153 |
| 70 | 192 | 171 | 168 | 149 | 213 | 184 | 232 | 196 |
| 95 | 232 | 207 | 201 | 179 | 258 | 223 | 282 | 238 |
| 120 | 269 | 239 | 232 | 206 | 299 | 259 | 328 | 276 |
| 150 | 300 | 262 | 258 | 225 | 344 | 299 | 379 | 319 |
| 185 | 341 | 296 | 294 | 255 | 392 | 341 | 434 | 364 |
| 240 | 400 | 346 | 344 | 297 | 461 | 403 | 514 | 430 |
منبع: IEC 60364-5-52، جدول‌های B.۵۲.۲ و B.۵۲.۴ (روش‌های B1، B2 و C، بهترتیب برای دو و سه رشته‌ی باردار) و B.۵۲.۱۰ (روش E)؛ هادی مسی، عایق PVC با دمای کار ۷۰ درجه، دمای محیط ۳۰ درجه و یک مدار تنها. جدول‌های جریان مجاز مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان بر همین استاندارد مبتنی‌اند. مقادیر تقریبی‌اند؛ پیش از استفاده با نسخه‌ی معتبر استاندارد و برگه‌ی سازنده‌ی کابل کنترل کنید.
چطور از جدول سیم و کابل استفاده کنیم؟
- نوع مدار را مشخص کنید: تکفاز (ستون‌های «۲ رشته») یا سهفاز (ستون‌های «۳ رشته»). هادی ارت در شمارش رشته‌های باردار حساب نمی‌شود.
- روش نصب را از جدول «روش‌های نصب» پیدا کنید؛ مثلاً سیم داخل لوله B1 و کابل روی سینی سوراخدار E است.
- عدد جدول را در ضریب دمای محیط و ضریب گروه‌بندی (بخش ضرایب اصلاح در همین صفحه) ضرب کنید تا جریان مجاز واقعی (Iz) به دست آید.
- کلید حفاظتی را طوری انتخاب کنید که آمپر آن (In) از Iz بیشتر نباشد.
- در پایان، افت ولتاژ را با طول مسیر کنترل کنید؛ در مسیرهای طولانی همین معیار سایز را بالا می‌برد.
مثال: تغذیه‌ی یک تابلوی سهفاز با کلید ۱۰۰ آمپر، با کابل روی سینی سوراخدار و دمای محیط ۳۰ درجه. در ستون «E – ۳ رشته»، اولین سایزی که از ۱۰۰ آمپر کمتر نیست ۲۵ میلیمتر مربع (۱۰۱ آمپر) است؛ اما اگر کابل روی دیوار و به روش C نصب شود، سایز ۲۵ فقط ۹۶ آمپر دارد و باید ۳۵ (۱۱۹ آمپر) انتخاب شود. اگر دمای محیط ۴۰ درجه باشد، ۱۱۹ × ۰.۸۷ ≈ ۱۰۳ آمپر میشود که هنوز کافی است.
جدول سریع مدارهای تکفاز ساختمان
کلید حفاظتی باید از جریان مجاز کابل (پس از اعمال ضرایب اصلاح) بزرگ‌تر نباشد (قاعده‌ی In ≤ Iz در IEC 60364-4-43). جدول زیر انتخاب‌های رایج سیمکشی داخل لوله را نشان میدهد:
| مدار | سیم | جریان مجاز B1 (A) | کلید رایج (A) |
|---|---|---|---|
| روشنایی | 1.5 | 17.5 | 10 |
| پریز معمولی | 2.5 | 24 | 16 |
| آبگرمکن، اجاق، کولر | 4 | 32 | ۲۰ تا ۲۵ |
| تغذیه‌ی تابلوی واحد | 6 یا 10 | 41 / 57 | ۳۲ / ۴۰ تا ۵۰ |
برای انتخاب نوع و منحنی کلید، مقاله‌ی کلید مینیاتوری چند آمپر بخریم را ببینید.
جدول سریع کابل‌های سهفاز
| کابل | روش C (A) | روش E (A) | حداکثر کلید در روش C (A) |
|---|---|---|---|
| 4×6 | 41 | 43 | 40 |
| 4×10 | 57 | 60 | 50 |
| 4×16 | 76 | 80 | 63 |
| 4×25 | 96 | 101 | 80 |
| 4×35 | 119 | 126 | 100 |
| 4×50 | 144 | 153 | 125 |
| 4×70 | 184 | 196 | 160 |
| 4×95 | 223 | 238 | 200 |
ضرایب اصلاح: دمای محیط و کابل‌های هم‌مسیر
جریان مجاز جدول را باید در ضریب دما و ضریب گروه‌بندی ضرب کرد. ضرایب زیر از جدول‌های B.۵۲.۱۴ و B.۵۲.۱۷ استاندارد IEC 60364-5-52 برای عایق PVC هستند.
| دمای محیط (°C) | 20 | 25 | 30 | 35 | 40 | 45 | 50 | 55 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ضریب PVC | 1.12 | 1.06 | 1.00 | 0.94 | 0.87 | 0.79 | 0.71 | 0.61 |
| تعداد مدار یا کابل چندرشته (دسته‌شده، در لوله یا روی سطح) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 9 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ضریب گروه‌بندی | 1.00 | 0.80 | 0.70 | 0.65 | 0.60 | 0.57 | 0.50 | 0.45 |
مثال: سه مدار پریز با سیم ۲.۵ در یک لوله، در سقفی با دمای ۴۰ درجه: ۲۴ × ۰.۸۷ × ۰.۷۰ ≈ ۱۴.۶ آمپر. در این حالت کلید ۱۶ آمپر دیگر مجاز نیست و یا باید مدارها را در لوله‌های جدا کشید یا سیم ۴ استفاده کرد. این مثال نشان میدهد چرا در موتورخانه‌ها، سقف‌های کاذب گرم و داکت‌های شلوغ، سایز سیم اغلب بزرگ‌تر از جدول ساده انتخاب میشود.
انتخاب سایز کابل بر اساس متراژ (افت ولتاژ)
در مسیرهای بلند، معیار تعیین‌کننده معمولاً افت ولتاژ است نه گرمای کابل. پیوست G استاندارد IEC 60364-5-52 برای تأسیساتی که مستقیماً از شبکه‌ی عمومی فشار ضعیف تغذیه می‌شوند، افت ولتاژ ۳٪ برای روشنایی و ۵٪ برای سایر مصارف را توصیه میکند. افت ولتاژ تقریبی با این رابطه حساب میشود (با صرف‌نظر از راکتانس و ضریب توان ۱):
- تکفاز: ΔU = 2 × L × I × R ÷ 1000
- سهفاز: ΔU = 1.73 × L × I × R ÷ 1000
که در آن L طول مسیر یک‌طرفه بر حسب متر، I جریان بر حسب آمپر و R مقاومت هادی بر حسب اهم بر کیلومتر در دمای کار است (حدود ۱.۲ برابر مقاومت در ۲۰ درجه برای هادی ۷۰ درجه).
| مدار تکفاز ۲۳۰ ولت | جریان (A) | حداکثر طول برای ۳٪ (m) | حداکثر طول برای ۵٪ (m) |
|---|---|---|---|
| سیم ۱.۵ | 10 | 24 | 40 |
| سیم ۲.۵ | 16 | 24 | 40 |
| سیم ۲.۵ | 20 | 19 | 32 |
| سیم ۴ | 25 | 25 | 41 |
| سیم ۶ | 32 | 29 | 49 |
| سیم ۱۰ | 40 | 39 | 65 |
| کابل سهفاز ۴۰۰ ولت | جریان (A) | حداکثر طول برای ۳٪ (m) | حداکثر طول برای ۵٪ (m) |
|---|---|---|---|
| 4×6 | 32 | 59 | 98 |
| 4×10 | 40 | 79 | 131 |
| 4×16 | 63 | 80 | 133 |
| 4×25 | 80 | 99 | 165 |
| 4×35 | 100 | 110 | 184 |
| 4×50 | 125 | 119 | 199 |
این دو جدول با رابطه‌ی بالا، مقاومت هادی کلاس ۱ و ۲ طبق IEC 60228 ضرب در ۱.۲، و فرض جریان کامل برابر با کلید محاسبه شده‌اند. اگر جریان واقعی کمتر باشد، طول مجاز به همان نسبت بیشتر میشود؛ مثلاً اگر از سیم ۲.۵ فقط ۸ آمپر کشیده شود، طول مجاز برای ۳٪ تقریباً دو برابر است. برای هادی افشان کلاس ۵، مقاومت کمی بیشتر و طول مجاز کمی کمتر است.
مقاومت هادی مسی طبق IEC 60228
| سطح مقطع (mm²) | کلاس ۱ و ۲، مفتولی (Ω/km در ۲۰°C) | کلاس ۵، افشان (Ω/km در ۲۰°C) |
|---|---|---|
| 1.5 | 12.1 | 13.3 |
| 2.5 | 7.41 | 7.98 |
| 4 | 4.61 | 4.95 |
| 6 | 3.08 | 3.30 |
| 10 | 1.83 | 1.91 |
| 16 | 1.15 | 1.21 |
| 25 | 0.727 | 0.780 |
| 35 | 0.524 | 0.554 |
| 50 | 0.387 | 0.386 |
| 70 | 0.268 | 0.272 |
| 95 | 0.193 | 0.206 |
مثال‌های عملی
مثال ۱، کولر تکفاز ۲۵ آمپری در فاصله‌ی ۳۰ متری تابلو: سیم ۴ داخل لوله جریان مجاز ۳۲ آمپر دارد و برای کلید ۲۵ آمپر کافی است. افت ولتاژ: ۲ × ۳۰ × ۲۵ × (۴.۶۱ × ۱.۲) ÷ ۱۰۰۰ ≈ ۸.۳ ولت، یعنی حدود ۳.۶٪ که از حد ۵٪ برای مصارف غیرروشنایی کمتر است. اگر فاصله ۴۵ متر باشد، افت به حدود ۵.۴٪ میرسد و سیم ۶ لازم میشود. برای اتصال سیار از تابلو به دستگاه هم کابل دو روکش ۳×۴ انتخاب رایج است.
مثال ۲، کارگاه سهفاز با کلید ۶۳ آمپر در فاصله‌ی ۸۰ متری روی سینی سوراخدار: کابل ۴×۱۶ در روش E حدود ۸۰ آمپر جریان مجاز دارد. افت ولتاژ: ۱.۷۳ × ۸۰ × ۶۳ × (۱.۱۵ × ۱.۲) ÷ ۱۰۰۰ ≈ ۱۲ ولت، یعنی حدود ۳٪. اگر کابل‌های دیگری هم روی همان سینی باشند، ضریب گروه‌بندی جریان مجاز را کم میکند و ممکن است 4×25 لازم شود.
مثال ۳، مدار روشنایی راهرو به طول ۴۰ متر: سیم ۱.۵ با کلید ۱۰ آمپر در جریان کامل افت حدود ۵٪ دارد که برای روشنایی زیاد است. اما جریان واقعی چند چراغ LED معمولاً ۲ تا ۳ آمپر است و افت به حدود ۱.۵٪ میرسد. بنابراین جریان واقعی مصرف را در محاسبه‌ی افت ولتاژ لحاظ کنید.
معادل AWG و میلیمتر مربع
در کاتالوگ‌های آمریکایی و برخی تجهیزات وارداتی، سایز سیم با AWG مشخص میشود. سایزهای AWG دقیقاً بر سایزهای متریک منطبق نیستند و باید نزدیک‌ترین سایز متریک بزرگ‌تر را انتخاب کرد.
| AWG | سطح مقطع (mm²) | نزدیک‌ترین سایز متریک بزرگ‌تر |
|---|---|---|
| 18 | 0.82 | 1 |
| 16 | 1.31 | 1.5 |
| 14 | 2.08 | 2.5 |
| 12 | 3.31 | 4 |
| 10 | 5.26 | 6 |
| 8 | 8.37 | 10 |
| 6 | 13.3 | 16 |
| 4 | 21.2 | 25 |
| 2 | 33.6 | 35 |
| 1/0 | 53.5 | 70 |
مس یا آلومینیوم؟
هادی آلومینیومی در سطح مقطع یکسان، به‌خاطر مقاومت ویژه‌ی بیشتر، جریان مجاز کمتری دارد؛ در جدول‌های IEC 60364-5-52 این کاهش تقریباً ۲۰ تا ۲۵ درصد است. به همین دلیل کابل آلومینیومی معمولاً یک تا دو سایز بزرگ‌تر از معادل مسی انتخاب میشود و به کابلشو و ترمینال مخصوص آلومینیوم نیاز دارد. در سیمکشی داخل ساختمان و تابلو، هادی مسی رایج است و همه‌ی سیم و کابل‌های لمپاولت هادی مسی دارند.
چک‌لیست انتخاب سایز سیم و کابل
- جریان کار مصرف‌کننده یا مدار (Ib) را تعیین کنید.
- کلید حفاظتی (In) را بزرگ‌تر یا مساوی Ib انتخاب کنید.
- روش نصب، دمای محیط و تعداد مدارهای هم‌مسیر را مشخص و ضرایب اصلاح را اعمال کنید.
- سایزی انتخاب کنید که جریان مجاز اصلاح‌شده‌ی آن (Iz) از In کمتر نباشد.
- افت ولتاژ را با طول واقعی مسیر کنترل کنید و در صورت لزوم سایز را بزرگ‌تر کنید.
- نوع سیم یا کابل را بر اساس محل نصب انتخاب کنید؛ راهنما در تفاوت NYY و NYMHY و سیم افشان یا مفتولی.
خرید سیم و کابل در سایز مناسب
پس از تعیین سایزها، لیست متره را برای لمپاولت بفرستید تا قیمت روز و موجودی برندها اعلام شود. سیم‌ها در سیم افشان و سیم مفتولی، کابل‌های سبک در کابل افشان دو روکش و کابل‌های قدرت در کابل NYY مفتولی و کابل افشان NYY هستند. نکات سفارش را هم در راهنمای خرید عمده سیم و کابل بخوانید.
سؤالات متداول
سیم ۲.۵ چند آمپر است؟
طبق IEC 60364-5-52 سیم مسی ۲.۵ با عایق PVC داخل لوله (روش B1) در دمای ۳۰ درجه برای مدار تکفاز حدود ۲۴ آمپر جریان مجاز دارد. در سیمکشی پریز معمولاً با کلید ۱۶ آمپر حفاظت میشود.
کابل ۴ در ۶ چند آمپر جریان را تحمل میکند؟
کابل مسی PVC ۴×۶ در مدار سهفاز حدود ۴۱ آمپر روی دیوار (روش C) و حدود ۴۳ آمپر روی سینی سوراخدار (روش E) جریان مجاز دارد و حداکثر با کلید ۴۰ آمپر حفاظت میشود.
برای ۱۰۰ متر فاصله چه سایز کابلی لازم است؟
به جریان و نوع مدار بستگی دارد. برای مثال، در مدار سهفاز ۳۲ آمپری کابل ۴×۶ حدود ۹۸ متر را با افت ۵٪ پوشش میدهد و برای ۱۰۰ متر یا افت کمتر ۴×۱۰ لازم است. جدول افت ولتاژ این صفحه را ببینید.
جریان مجاز کابل مسی و آلومینیومی چه تفاوتی دارد؟
در سطح مقطع یکسان، جریان مجاز هادی آلومینیومی تقریباً ۲۰ تا ۲۵ درصد کمتر از مسی است؛ بنابراین کابل آلومینیومی معمولاً یک تا دو سایز بزرگ‌تر انتخاب میشود.
سطح مقطع کابل را چگونه محاسبه کنیم؟
ابتدا جریان مدار و کلید را تعیین کنید، سپس سایزی انتخاب کنید که جریان مجاز آن پس از اعمال ضرایب دما و گروه‌بندی از کلید کمتر نباشد و در پایان افت ولتاژ را با طول مسیر کنترل کنید.
سیم ۱.۵ چند آمپر است؟
سیم مسی ۱.۵ داخل لوله در دمای ۳۰ درجه برای مدار تکفاز حدود ۱۷.۵ آمپر جریان مجاز دارد و در مدار روشنایی معمولاً با کلید ۱۰ آمپر حفاظت میشود.
کابل ۴×۱۶ چند آمپر است؟
حدود ۷۶ آمپر روی دیوار (روش C) و حدود ۸۰ آمپر روی سینی سوراخدار (روش E) در دمای ۳۰ درجه؛ حداکثر کلید در روش C حدود ۶۳ آمپر است.
جدول سیم و کابل بر اساس کدام استاندارد است؟
جدول‌های این صفحه از استاندارد IEC 60364-5-52 گرفته شده‌اند که جدول‌های جریان مجاز مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان هم بر آن مبتنی است؛ برای هادی مسی با عایق PVC، دمای محیط ۳۰ درجه و یک مدار تنها.
سیم ۴ و سیم ۶ چند آمپر است؟
در سیمکشی داخل لوله (روش B1) و مدار تکفاز، سیم مسی ۴ حدود ۳۲ آمپر و سیم ۶ حدود ۴۱ آمپر جریان مجاز دارد. در مدار سهفاز این اعداد به حدود ۲۸ و ۳۶ آمپر میرسد.
کابل ۴×۹۵ و ۴×۱۲۰ چند آمپر است؟
برای کابل مسی PVC در مدار سهفاز و دمای ۳۰ درجه، کابل ۴×۹۵ حدود ۲۲۳ آمپر روی دیوار (روش C) و ۲۳۸ آمپر روی سینی سوراخدار (روش E) و کابل ۴×۱۲۰ بهترتیب حدود ۲۵۹ و ۲۷۶ آمپر جریان مجاز دارد.
تفاوت روش نصب B1 و B2 چیست؟
در B1 سیم‌های تک‌رشته داخل لوله یا داکت هستند و در B2 یک کابل چندرشته داخل لوله یا داکت است. جریان مجاز B2 کمی کمتر است؛ مثلاً سایز ۲.۵ در مدار تکفاز ۲۳ آمپر به‌جای ۲۴ آمپر.
