کلید مینیاتوری، که در بازار به آن فیوز مینیاتوری هم می‌گویند، مهم‌ترین تجهیز حفاظتی تابلو برق ساختمان است. انتخاب اشتباه آن یا باعث قطع‌های بی‌دلیل می‌شود یا بدتر از آن، در زمان خطا مدار را به‌موقع قطع نمی‌کند و سیم داغ می‌شود. در این راهنما چهار پارامتر اصلی انتخاب کلید مینیاتوری را توضیح می‌دهیم، جدول‌های آمپر تک‌فاز و سه‌فاز را ارائه می‌کنیم و با چند مثال نشان می‌دهیم کلید مینیاتوری چند آمپر برای هر مدار مناسب است.
چهار پارامتر اصلی انتخاب کلید مینیاتوری
- جریان نامی (آمپر): بر اساس سیم مدار و جریان مصرف‌کننده.
- منحنی قطع (B، C یا D): بر اساس نوع بار و جریان راه‌اندازی.
- تعداد پل: تک پل، دو پل، سه پل یا چهار پل بر اساس نوع مدار.
- ظرفیت قطع اتصال کوتاه: بر اساس محل نصب و فاصله از ترانسفورماتور.
۱. جریان نامی: کلید مینیاتوری چند آمپر؟
وظیفه‌ی اصلی کلید مینیاتوری حفاظت از سیم و کابل است، نه دستگاه. قاعده‌ی پایه‌ی استانداردهای سیم‌کشی (IEC 60364 و مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان) این است که جریان نامی کلید از جریان کاری مدار کمتر نباشد و از جریان مجاز سیم بیشتر نباشد. به زبان ساده:
جریان مصرف ≤ آمپر کلید ≤ جریان مجاز سیم
چون کلیدهای مینیاتوری طبق استاندارد IEC 60898-1 حداکثر در ۱.۴۵ برابر جریان نامی در زمان مقرر قطع می‌کنند، رعایت همین قاعده حفاظت اضافه‌بار سیم را تأمین می‌کند. اگر کلید بزرگ‌تر از تحمل سیم انتخاب شود، سیم پیش از قطع کلید داغ می‌شود.
محاسبه‌ی جریان مصرف‌کننده
- تک‌فاز: جریان (آمپر) = توان (وات) ÷ (۲۲۰ × ضریب توان)
- سه‌فاز: جریان (آمپر) = توان (وات) ÷ (۱.۷۳ × ۳۸۰ × ضریب توان)
برای بارهای اهمی مثل آبگرمکن و بخاری برقی ضریب توان را ۱ و برای موتورها و کولرها حدود ۰.۸ در نظر بگیرید. مثال: آبگرمکن برقی ۴۴۰۰ واتی حدود ۲۰ آمپر جریان می‌کشد.
جدول آمپر فیوز مینیاتوری تک فاز
جدول زیر ترکیب‌های رایج سیم‌کشی تک‌فاز ساختمان با سیم مسی و عایق PVC را نشان می‌دهد. جریان مجاز سیم‌ها از جدول انتخاب سایز سیم و کابل بر اساس آمپر (روش نصب داخل لوله روی دیوار، دمای ۳۰ درجه، دو هادی باردار) گرفته شده است:
| مدار | سیم مسی | جریان مجاز سیم | کلید مینیاتوری متداول |
|---|---|---|---|
| روشنایی | ۱.۵ میلی‌متر مربع | ۱۷.۵ آمپر | ۱۰ آمپر |
| پریزهای عمومی | ۲.۵ میلی‌متر مربع | ۲۴ آمپر | ۱۶ آمپر |
| آبگرمکن برقی، کولر گازی کوچک | ۴ میلی‌متر مربع | ۳۲ آمپر | 20 تا ۲۵ آمپر |
| کولر گازی بزرگ، اجاق برقی | ۶ میلی‌متر مربع | ۴۱ آمپر | ۳۲ آمپر |
| ورودی واحد، تابلوی فرعی | ۱۰ میلی‌متر مربع | ۵۷ آمپر | ۴۰ آمپر |
| ورودی‌های بزرگ‌تر | ۱۶ میلی‌متر مربع | ۷۶ آمپر | ۵۰ تا ۶۳ آمپر |
در مسیرهای طولانی، دمای بالای محیط یا وقتی چند مدار از یک لوله عبور می‌کنند، جریان مجاز سیم کمتر می‌شود و باید سطح مقطع بزرگ‌تری انتخاب کرد. همه‌ی کلیدهای تک پل را در کلید مینیاتوری تک پل (تک فاز) ببینید.
چند مثال کاربردی
| مصرف‌کننده | محاسبه یا مرجع | انتخاب رایج |
|---|---|---|
| آبگرمکن برقی ۴۴۰۰ وات | ۴۴۰۰ ÷ ۲۲۰ ≈ ۲۰ آمپر | سیم ۴ و کلید ۲۵ آمپر |
| کولر گازی اسپلیت | جریان کار و فیوز توصیه‌شده روی پلاک و دفترچه | معمولاً ۱۶ تا ۳۲ آمپر بسته به ظرفیت و مدل |
| پمپ آب تک‌فاز | جریان پلاک موتور و جریان راه‌اندازی | کلید منحنی C هماهنگ با سیم تغذیه |
| اجاق برقی | توان کل ÷ ۲۲۰ | معمولاً سیم ۶ و کلید ۳۲ آمپر |
برای کولر گازی و پمپ، عدد پلاک و دفترچه‌ی سازنده مقدم بر هر جدول عمومی است.
جدول رنج فیوز مینیاتوری سه فاز
در مدارهای سه‌فاز، جریان مجاز کابل برای سه هادی باردار کمتر از حالت تک‌فاز است. ترکیب‌های رایج با کابل مسی (همان شرایط نصب):
| کابل مسی | جریان مجاز سه‌فاز | کلید سه پل متداول |
|---|---|---|
| ۲.۵ میلی‌متر مربع | ۲۱ آمپر | ۱۶ آمپر |
| ۴ میلی‌متر مربع | ۲۸ آمپر | ۲۵ آمپر |
| ۶ میلی‌متر مربع | ۳۶ آمپر | ۳۲ آمپر |
| ۱۰ میلی‌متر مربع | ۵۰ آمپر | ۴۰ آمپر |
| ۱۶ میلی‌متر مربع | ۶۸ آمپر | ۶۳ آمپر |
برای الکتروموتور، جریان نامی پلاک موتور را ملاک قرار دهید؛ مثلاً موتور سه‌فاز ۱۱ کیلوواتی با ضریب توان حدود ۰.۸ تقریباً ۲۱ آمپر جریان دارد. کلید مینیاتوری در این مدارها حفاظت کابل را بر عهده دارد و حفاظت دقیق اضافه‌بار موتور معمولاً با کلید حرارتی یا کلید محافظ موتور انجام می‌شود. کلیدهای سه پل را در کلید مینیاتوری سه فاز ببینید.
کلید مینیاتوری بعد از کنتور برق
یکی از پرتکرارترین سؤال‌ها، آمپر کلید ورودی واحد پس از کنتور است. سه عدد باید با هم هماهنگ باشند: آمپر انشعاب و کنتور که شرکت توزیع برق تعیین کرده، جریان مجاز کابل ورودی واحد و آمپر کلید. کلید ورودی نباید از آمپر انشعاب بزرگ‌تر باشد، چون در آن صورت پیش از کلید شما، حفاظت انشعاب عمل می‌کند؛ و نباید از جریان مجاز کابل ورودی بیشتر باشد. برای ورودی واحدهای تک‌فاز معمولاً کلید مینیاتوری دو پل انتخاب می‌شود تا فاز و نول با هم قطع شوند و برای انشعاب‌های سه‌فاز، کلید چهار پل یا سه پل طبق نقشه.
طول مسیر و افت ولتاژ
جدول‌های بالا فقط جریان مجاز را در نظر می‌گیرند. در مسیرهای طولانی، مثل تغذیه‌ی پمپ در حیاط یا کولر روی پشت‌بام، افت ولتاژ هم مهم است. به‌طور معمول افت ولتاژ تا حدود ۳ درصد برای روشنایی و ۵ درصد برای سایر مصارف پذیرفتنی است. اگر مسیر چند ده متر است، سطح مقطع سیم را یک پله بزرگ‌تر کنید؛ در این حالت می‌توانید همان کلید قبلی را نگه دارید، چون کلید بر اساس جریان مصرف و حداکثر تحمل سیم انتخاب می‌شود و سیم بزرگ‌تر فقط حاشیه‌ی اطمینان را بیشتر می‌کند. در مسیرهای خیلی طولانی، جریان اتصال کوتاه انتهای مسیر کم می‌شود و ممکن است منحنی B برای قطع سریع‌تر مناسب‌تر باشد؛ این مورد را با طراح بررسی کنید.
آمپر فیوز مینیاتوری کجا نوشته شده است؟
روی جلوی کلید معمولاً حرف منحنی و آمپر کنار هم چاپ می‌شود: C16 یعنی منحنی C و ۱۶ آمپر، B10 یعنی منحنی B و ۱۰ آمپر. عددی که داخل یک مستطیل کوچک چاپ شده (مثل ۶۰۰۰) ظرفیت قطع نامی برحسب آمپر است، نه جریان نامی. در کلیدهای اشنایدر سری iK60N و iC60، دو رقم آخر کد فنی هم آمپر را نشان می‌دهد؛ مثلاً A9K24116 کلید ۱۶ آمپر است.
۲. منحنی قطع: B، C یا D؟
منحنی قطع تعیین می‌کند بخش مغناطیسی کلید در چند برابر جریان نامی (In) فوراً عمل کند. طبق IEC 60898-1:
| منحنی | قطع مغناطیسی | کاربرد |
|---|---|---|
| B (تندکار) | ۳ تا ۵ برابر In | بارهای اهمی، مسیرهای طولانی روشنایی |
| C | ۵ تا ۱۰ برابر In | مصارف عمومی ساختمان، پریز، کولر، موتورهای کوچک |
| D (کندکار) | ۱۰ تا ۲۰ برابر In | ترانسفورماتور، موتورهای بزرگ، بارهای با جریان هجومی شدید |
اگر به جای C از B با همان آمپر استفاده کنید، احتمال قطع ناخواسته هنگام روشن شدن کولر یا موتور بیشتر می‌شود. برای مصارف عمومی ساختمان، منحنی C انتخاب رایج است.
۳. تعداد پل
| نوع | قطع | کاربرد |
|---|---|---|
| تک پل (1P) | فاز | انشعاب‌های داخل تابلوی واحد |
| دو پل (2P) | فاز و نول | ورودی واحد تک‌فاز، کولر گازی |
| سه پل (3P) | سه فاز | موتور، پمپ، فیدرهای سه‌فاز |
| چهار پل (4P) | سه فاز و نول | ورودی تابلوهای سه‌فاز |
برای مصرف‌کننده‌ی سه‌فاز از سه کلید تک پل جداگانه استفاده نکنید؛ کلید سه پل هر سه فاز را با هم قطع می‌کند و از کار دوفاز موتور جلوگیری می‌کند.
۴. ظرفیت قطع اتصال کوتاه
ظرفیت قطع (مثلاً ۶ یا ۱۰ کیلوآمپر) بیشترین جریان اتصال کوتاهی است که کلید می‌تواند ایمن قطع کند. در تابلوهای واحدهای مسکونی معمولاً ۶ کیلوآمپر کافی است؛ اما نزدیک ترانسفورماتورها و در تابلوهای اصلی، طراح ممکن است ظرفیت بالاتری بخواهد. تفاوت سری‌های اشنایدر از این نظر را در مقاله‌ی تفاوت iK60N، iC60N و iC60H توضیح داده‌ایم.
هماهنگی کلید ورودی و کلیدهای خروجی
کلید ورودی تابلو باید از کلیدهای خروجی بزرگ‌تر باشد تا هنگام اضافه‌بار یک مدار، ابتدا کلید همان مدار قطع کند و کل واحد بی‌برق نشود. آمپر کلید ورودی هم نباید از آمپر انشعاب و جریان مجاز کابل ورودی بیشتر باشد.
نمونه: کلیدهای تابلوی یک واحد مسکونی
برای یک آپارتمان معمولی با انشعاب تک‌فاز، چیدمان زیر یک الگوی رایج است (تعداد مدارها به نقشه بستگی دارد):
| مدار | سیم | کلید |
|---|---|---|
| کلید ورودی واحد | طبق کابل ورودی و آمپر انشعاب | دو پل، مثلاً ۲۵ یا ۳۲ آمپر |
| روشنایی (یک یا چند مدار) | 1.5 | تک پل ۱۰ آمپر |
| پریزهای اتاق‌ها و پذیرایی | 2.5 | تک پل ۱۶ آمپر |
| پریزهای آشپزخانه | ۲.۵ یا ۴ | تک پل ۱۶ یا ۲۰ آمپر |
| کولر گازی | طبق دفترچه، معمولاً ۴ یا ۶ | طبق دفترچه، معمولاً ۲۵ یا ۳۲ آمپر |
| آبگرمکن یا اجاق برقی | ۴ یا ۶ | ۲۵ یا ۳۲ آمپر |
کلید محافظ جان هم طبق مقررات برای مدارهای پریز و مرطوب پیش‌بینی می‌شود. برای چنین تابلویی، سری iK60N معمولاً کافی و اقتصادی است و اگر نقشه سری حرفه‌ای را خواسته باشد، iC60N را انتخاب کنید.
چرا فیوز مینیاتوری مدام قطع می‌کند؟
- اضافه‌بار: مجموع مصرف‌کننده‌های روی یک مدار از آمپر کلید بیشتر است؛ مدار را تقسیم کنید، نه اینکه کلید را بزرگ‌تر کنید.
- اتصال کوتاه: قطع آنی هنگام روشن کردن یک دستگاه خاص، معمولاً نشانه‌ی خرابی همان دستگاه یا سیم آن است.
- منحنی نامناسب: کلید منحنی B برای مداری با موتور یا کمپرسور ممکن است هنگام راه‌اندازی قطع کند.
- ترمینال شل: اتصال شل، کلید را گرم می‌کند و بخش حرارتی آن زودتر عمل می‌کند؛ ترمینال‌ها را با گشتاور مناسب سفت کنید.
- دمای بالای تابلو: تابلوی پر و بدون تهویه هم می‌تواند باعث قطع‌های زودهنگام شود.
اگر قطعی با نشتی جریان همراه است، معمولاً کلید محافظ جان عمل می‌کند نه کلید مینیاتوری؛ این دو را از هم تشخیص دهید.
اشتباهات رایج در انتخاب کلید مینیاتوری
- انتخاب آمپر فقط بر اساس توان دستگاه، بدون توجه به سیم مدار.
- بزرگ‌تر کردن کلید برای رفع قطعی‌های مکرر.
- استفاده از سه کلید تک پل برای موتور سه‌فاز.
- استفاده از کلید AC در مدار DC خورشیدی یا باتری.
- خرید کلید بدون کد فنی و فاکتور رسمی.
کلید مینیاتوری جایگزین محافظ جان نیست
کلید مینیاتوری در برابر اضافه‌بار و اتصال کوتاه عمل می‌کند و به جریان نشتی چند ده میلی‌آمپری که از بدن انسان عبور می‌کند حساس نیست. برای حفاظت در برابر برق‌گرفتگی، کلید محافظ جان (RCD) با حساسیت ۳۰ میلی‌آمپر طبق مقررات لازم است.
کلید مینیاتوری DC برای سیستم خورشیدی
قطع جریان مستقیم سخت‌تر از جریان متناوب است، چون جریان DC از صفر عبور نمی‌کند و قوس پایدارتری ایجاد می‌شود. برای پنل‌های خورشیدی، باتری‌ها و یو‌پی‌اس باید از کلید مخصوص DC مثل سری C60H-DC اشنایدر استفاده کرد. توضیح کامل در مقاله‌ی کلید مینیاتوری DC آمده است.
اصل بودن کلید را جدی بگیرید
کلید مینیاتوری تقلبی ممکن است ظاهری کاملاً مشابه داشته باشد، اما در لحظه‌ی خطا قطع نکند. کلید را با کد فنی مشخص و از فروشنده‌ای بخرید که فاکتور رسمی صادر می‌کند. لمپاولت کلید مینیاتوری اشنایدر الکتریک را اصل و با قیمت روز بازار لاله‌زار عرضه می‌کند؛ سایر محصولات این برند را در صفحه‌ی برند اشنایدر ببینید. برای انتخاب آمپر مناسب پروژه‌تان با کارشناسان ما تماس بگیرید یا لیست را از طریق نحوه خرید عمده بفرستید.
توجه: این راهنما برای برآورد اولیه است و جایگزین طراحی مهندسی و مقررات ملی ساختمان نیست.
کلید مینیاتوری، کلید محافظ جان و سایر اقلام تابلو را می‌توانید یک‌جا از صفحه‌ی خرید عمده لوازم برق صنعتی لمپاولت استعلام کنید.
سؤالات متداول
کلید مینیاتوری چند آمپر برای روشنایی و پریز مناسب است؟
در سیم‌کشی معمول ساختمان با سیم مسی، مدار روشنایی با سیم ۱.۵ میلی‌متر مربع معمولاً کلید ۱۰ آمپر و مدار پریز با سیم ۲.۵ میلی‌متر مربع کلید ۱۶ آمپر دارد.
از کجا بفهمیم فیوز مینیاتوری چند آمپر است؟
روی بدنه‌ی کلید، حرف منحنی و آمپر کنار هم چاپ می‌شود؛ مثلاً C16 یعنی منحنی C و ۱۶ آمپر. در کلیدهای iK60N و iC60 اشنایدر دو رقم آخر کد فنی هم آمپر را نشان می‌دهد.
آیا می‌توانم برای جلوگیری از قطعی، کلید با آمپر بیشتر بگذارم؟
خیر. اگر آمپر کلید از جریان مجاز سیم بیشتر باشد، سیم پیش از قطع کلید داغ می‌شود و خطر آتش‌سوزی دارد. علت قطعی مکرر را پیدا کنید یا مدار را تقسیم کنید.
فیوز مینیاتوری برای آبگرمکن برقی چند آمپر باشد؟
جریان را از توان حساب کنید؛ مثلاً آبگرمکن ۴۴۰۰ واتی تک‌فاز حدود ۲۰ آمپر می‌کشد و معمولاً با سیم ۴ میلی‌متر مربع و کلید ۲۵ آمپر تغذیه می‌شود. دفترچه‌ی دستگاه را هم بررسی کنید.
جدول رنج فیوز مینیاتوری سه فاز چیست؟
برای مدارهای سه‌فاز با کابل مسی، به‌طور معمول کابل ۲.۵ با کلید ۱۶، کابل ۴ با ۲۵، کابل ۶ با ۳۲، کابل ۱۰ با ۴۰ و کابل ۱۶ با ۶۳ آمپر هماهنگ می‌شود؛ شرایط نصب و دما می‌تواند این اعداد را تغییر دهد.
تیپ B بخرم یا C؟
برای مصارف عمومی ساختمان، پریز، کولر و موتورهای کوچک منحنی C رایج‌تر است. منحنی B برای بارهای اهمی و مسیرهای طولانی روشنایی کاربرد دارد و منحنی D برای بارهایی با جریان هجومی شدید.
