در راه‌پله، راهرو یا اتاق خوابی که دو در دارد، لازم است بتوان یک چراغ را از دو نقطه روشن و خاموش کرد. این کار با دو کلید تبدیل انجام می‌شود. در این مطلب نحوه بستن کلید تبدیل، تفاوت آن با کلید دوپل و یک‌پل، و روش افزودن کلید صلیبی برای نقطه سوم را توضیح می‌دهیم.
توجه: در این مطلب «کلید تبدیل» به معنی کلید روشنایی دوطرفه (Two-way switch) است. کلید تبدیل برق شهر و ژنراتور موضوع دیگری است که در راهنمای کلید چنج اور آمده است.
انواع کلید روشنایی و کاربرد هرکدام
| نوع کلید | تعداد ترمینال | کاربرد |
|---|---|---|
| کلید یک‌پل | ۲ ترمینال | روشن و خاموش کردن یک چراغ از یک نقطه |
| کلید دوپل | ۳ ترمینال (یک ورودی، دو خروجی) | کنترل دو چراغ یا دو گروه لامپ جداگانه از یک نقطه |
| کلید تبدیل | ۳ ترمینال (یک مشترک، دو خروجی رابط) | کنترل یک چراغ از دو نقطه |
| کلید صلیبی | ۴ ترمینال | بین دو کلید تبدیل، برای کنترل از سه نقطه یا بیشتر |
کلید تبدیل و دوپل هر دو سه ترمینال دارند و از بیرون شبیه هم‌اند، اما ساختار داخلی متفاوتی دارند. کلید تبدیل یک دکمه دارد که ترمینال مشترک را یا به خروجی اول وصل می‌کند یا به خروجی دوم. کلید دوپل دو دکمه مستقل دارد. پیش از نصب، نقشه پشت کلید را بخوانید.
ترمینال‌های کلید تبدیل
- ترمینال مشترک (COM یا L): معمولاً با حرف L یا رنگ متفاوت پیچ مشخص می‌شود.
- دو ترمینال رابط (L1 و L2 یا ۱ و ۲): این دو ترمینال در دو کلید با دو سیم به هم وصل می‌شوند. به این دو سیم «سیم‌های رابط» یا «سیم‌های تبدیل» می‌گویند.
نحوه بستن کلید تبدیل؛ کنترل لامپ از دو نقطه
هشدار ایمنی: پیش از هر کاری کلید مینیاتوری مدار روشنایی را قطع کنید و نبودن برق را با فازمتر تأیید کنید. اگر با سیم‌کشی آشنا نیستید، این کار را به برقکار ذی‌صلاح بسپارید.
مرحله ۱: فاز به مشترک کلید اول
سیم فاز را از جعبه تقسیم یا تابلو به ترمینال مشترک کلید تبدیل اول ببرید. کلید همیشه باید روی فاز قرار بگیرد، نه نول؛ در غیر این صورت سرپیچ لامپ در حالت خاموش هم برق‌دار می‌ماند.
مرحله ۲: دو سیم رابط بین دو کلید
ترمینال L1 کلید اول را به L1 کلید دوم و L2 کلید اول را به L2 کلید دوم وصل کنید. اگر رابط‌ها ضربدری بسته شوند، مدار باز هم کار می‌کند؛ مهم این است که هر دو ترمینال رابط کلید اول، به دو ترمینال رابط کلید دوم برسند و هیچ رابطی به مشترک وصل نشود.
مرحله ۳: مشترک کلید دوم به لامپ
از ترمینال مشترک کلید دوم یک سیم (فاز برگشت) به سرپیچ یا ترمینال چراغ ببرید.
مرحله ۴: نول و ارت مستقیم به چراغ
سیم نول از جعبه تقسیم مستقیماً به چراغ می‌رود و از کلیدها عبور نمی‌کند. اگر چراغ بدنه فلزی دارد، سیم ارت سبز و زرد را هم به ترمینال ارت آن وصل کنید.
تعداد سیم در هر مسیر
| مسیر لوله | سیم‌ها | تعداد |
|---|---|---|
| جعبه تقسیم تا کلید اول | فاز | ۱ (یا ۲ اگر نول برای کلید هوشمند لازم است) |
| کلید اول تا کلید دوم | دو رابط | 2 |
| کلید دوم تا جعبه تقسیم یا چراغ | برگشت به لامپ | 1 |
| جعبه تقسیم تا چراغ | برگشت، نول و ارت | 3 |
در عمل مسیرها معمولاً از جعبه تقسیم می‌گذرند و تعداد سیم هر لوله به مسیر واقعی بستگی دارد. برای محاسبه متراژ سیم هر مدار، محاسبه سیم کشی ساختمان را ببینید.
کنترل از سه نقطه یا بیشتر با کلید صلیبی
برای راه‌پله سه‌طبقه یا راهروی بلند، دو کلید تبدیل در دو انتها و یک یا چند کلید صلیبی در وسط قرار می‌گیرد. دو سیم رابط از کلید تبدیل اول به دو ترمینال ورودی کلید صلیبی می‌رود و از دو ترمینال خروجی آن به کلید بعدی (صلیبی دیگر یا کلید تبدیل آخر). کلید صلیبی در هر حالت، دو رابط را یا مستقیم یا ضربدری به هم وصل می‌کند.
در راه‌پله‌های پرتردد یا وقتی بیش از سه نقطه کنترل لازم است، استفاده از شستی و رله ضربه‌ای (رله پله‌ای یا تایمر راه‌پله) در تابلو معمولاً اجرای ساده‌تری دارد، چون همه شستی‌ها موازی بسته می‌شوند و تایمر پس از چند دقیقه چراغ را خاموش می‌کند. با رله زمانی هم می‌توان چنین مداری ساخت؛ راهنمای رله زمانی را ببینید.
نحوه بستن کلید دوپل
کلید دوپل یک ترمینال ورودی و دو ترمینال خروجی دارد. فاز به ترمینال ورودی (مشترک) وصل می‌شود و از هر خروجی یک سیم به یک چراغ یا گروه لامپ می‌رود. نول هر دو چراغ مستقیماً از جعبه تقسیم تأمین می‌شود. کاربرد رایج آن لوستر دو حالته یا ترکیب چراغ سقفی و هالوژن‌های یک اتاق است.
سایز سیم و حفاظت
مدار روشنایی ساختمان معمولاً با سیم ۱.۵ میلی‌متر مربع و کلید مینیاتوری ۱۰ آمپر اجرا می‌شود؛ سیم‌های رابط هم ۱.۵ هستند. استفاده از سیم مفتولی در لوله رایج است، اما سیم افشان با سرسیم هم قابل استفاده است. دلیل کافی بودن سیم ۱.۵ برای روشنایی را در سیم پریز ۱.۵ یا ۲.۵ و انتخاب نوع سیم را در سیم افشان یا مفتولی بخوانید.
اشتباه‌های رایج
- اشتباه گرفتن کلید دوپل با کلید تبدیل: نتیجه این است که چراغ فقط از یک نقطه کار می‌کند یا با یک کلید خاموش نمی‌شود.
- بستن رابط به ترمینال مشترک: رایج‌ترین خطا؛ چراغ فقط در ترکیب خاصی از دو کلید روشن می‌شود. ترمینال مشترک را با نقشه پشت کلید یا مولتی‌متر (در حالت تست اتصال و بدون برق) پیدا کنید.
- عبور نول از کلید: کلید باید فاز را قطع کند. اگر نول قطع شود، سرپیچ هنگام تعویض لامپ برق‌دار است.
- اتصال تابیده و چسب برق در جعبه: از ترمینال یا کانکتور استاندارد استفاده کنید تا اتصال شل و داغ نشود.
- کلید هوشمند بدون نول: بسیاری از کلیدهای هوشمند و لمسی تبدیل برای کار به نول در قوطی کلید نیاز دارند؛ پیش از خرید مشخصات را بررسی کنید.
عیب‌یابی کلید تبدیل
اگر چراغ فقط با یکی از کلیدها کار می‌کند، در اغلب موارد جای سیم مشترک و رابط عوض شده است. برق را قطع کنید، با مولتی‌متر در حالت تست اتصال، مشترک هر کلید را پیدا کنید و مسیر سیم‌ها را بازبینی کنید. اگر کلید در یک حالت داغ می‌شود یا جرقه می‌زند، ترمینال شل است یا کلید آسیب دیده و باید تعویض شود.
خرید سیم ساختمان
سیم مفتولی و افشان ۱.۵ و ۲.۵ برندهای معتبر را در فروشگاه لمپاولت و قیمت‌های کارخانه را در لیست قیمت کابل ببینید؛ قیمت روز هر کالا در همان صفحه درج شده است.
سؤالات متداول
کلید تبدیل چیست؟
کلید روشنایی سه‌ترمینالی است که ترمینال مشترک را به یکی از دو ترمینال رابط وصل می‌کند. با دو کلید تبدیل می‌توان یک چراغ را از دو نقطه روشن و خاموش کرد.
فرق کلید تبدیل با کلید دوپل چیست؟
کلید تبدیل یک دکمه دارد و یک چراغ را از دو نقطه کنترل می‌کند. کلید دوپل دو دکمه مستقل دارد و دو چراغ یا دو گروه لامپ را از یک نقطه کنترل می‌کند. هر دو سه ترمینال دارند.
بین دو کلید تبدیل چند سیم لازم است؟
دو سیم رابط بین ترمینال‌های L1 و L2 دو کلید. فاز به مشترک کلید اول و برگشت لامپ از مشترک کلید دوم می‌آید. نول مستقیماً به چراغ می‌رود.
برای روشن کردن لامپ از سه نقطه چه کلیدی لازم است؟
دو کلید تبدیل در دو انتها و یک کلید صلیبی در وسط. برای هر نقطه اضافه، یک کلید صلیبی دیگر بین رابط‌ها قرار می‌گیرد. در راه‌پله‌های بلند، شستی و رله ضربه‌ای یا تایمر راه‌پله گزینه ساده‌تری است.
چرا چراغ فقط با یکی از کلیدهای تبدیل کار می‌کند؟
معمولاً سیم رابط به ترمینال مشترک وصل شده یا جای سیم فاز و برگشت عوض شده است. بدون برق و با مولتی‌متر، ترمینال مشترک هر کلید را پیدا کنید و اتصال‌ها را اصلاح کنید.
