یکی از اولین سؤال‌های هر پروژه‌ی سیم‌کشی این است: سیم افشان یا مفتولی؟ هر دو سیم مسی تک‌رشته با عایق PVC هستند و در جدول‌های جریان مجاز عدد یکسانی دارند، اما ساختار هادی، نحوه‌ی کشیدن در لوله، اتصال به ترمینال و قیمتشان فرق می‌کند. در این راهنما این تفاوت‌ها را با جدول و مثال توضیح می‌دهیم و می‌گوییم کجا کدام را انتخاب کنید. هر دو نوع در لمپاولت موجود است: سیم افشان NYAF و سیم مفتولی NYA.
تفاوت در ساختار هادی
استاندارد IEC 60228 هادی‌ها را بر اساس تعداد و قطر رشته‌ها کلاس‌بندی می‌کند:
| کلاس | ساختار | نمونه در بازار |
|---|---|---|
| کلاس ۱ | یک مفتول یکپارچه | سیم مفتولی ۱.۵ تا ۱۰ (NYA، H07V-U) |
| کلاس ۲ | چند مفتول نسبتاً ضخیم، گاهی فشرده | سیم مفتولی چندرشته (H07V-R) و کابل NYY در سایزهای بزرگ |
| کلاس ۵ | تعداد زیادی رشته‌ی نازک | سیم افشان (NYAF، H07V-K) و کابل NYMHY |
در سیم ۲.۵ مفتولی، کل سطح مقطع یک مفتول با قطر حدود ۱.۸ میلیمتر است؛ در سیم افشان هم‌سایز، همین سطح از ده‌ها رشته‌ی بسیار نازک ساخته می‌شود. نتیجه این است که سیم افشان مثل طناب خم می‌شود و سیم مفتولی مثل مفتول شکل می‌گیرد و همان شکل را نگه می‌دارد.
جدول مقایسه‌ی سیم افشان و مفتولی
| معیار | سیم افشان (NYAF) | سیم مفتولی (NYA) |
|---|---|---|
| انعطاف‌پذیری | بسیار زیاد | کم |
| کشیدن در لوله‌های پرخم و طولانی | آسان‌تر | سخت‌تر |
| حفظ شکل پس از خم | ندارد | دارد؛ برای سیم‌کشی مرتب داخل قوطی مفید است |
| اتصال به ترمینال پیچی | با سرسیم (وایرشو) پرس‌شده | مستقیم زیر پیچ |
| تحمل لرزش و خم مکرر | خوب | ضعیف؛ ممکن است در نقطه‌ی خم بشکند |
| مقاومت هادی هم‌سایز | کمی بیشتر (مثلاً ۷.۹۸ اهم بر کیلومتر در ۲.۵) | کمی کمتر (۷.۴۱ اهم بر کیلومتر در ۲.۵) |
| جریان مجاز در جدول IEC | یکسان | یکسان |
| قیمت | معمولاً کمی بیشتر | معمولاً کمی کمتر |
آیا سیم افشان جریان بیشتری را تحمل می‌کند؟
خیر. این یکی از باورهای رایج بازار است. جریان مجاز سیم به سطح مقطع، جنس عایق، روش نصب و دمای محیط بستگی دارد، نه به تعداد رشته‌ها. در جدول‌های IEC 60364-5-52، سیم ۲.۵ داخل لوله (روش B1) چه افشان و چه مفتولی، برای مدار تک‌فاز حدود ۲۴ آمپر جریان مجاز دارد. «اثر پوستی» که گاهی به‌عنوان دلیل مطرح می‌شود، در فرکانس ۵۰ هرتز و سایزهای ساختمانی عملاً بی‌اثر است. تنها تفاوت عددی، مقاومت کمی بیشتر هادی افشان است که در مسیرهای خیلی بلند افت ولتاژ را اندکی بیشتر می‌کند. جدول کامل را در جدول سطح مقطع و جریان مجاز سیم و کابل ببینید.
اتصال درست سیم افشان: سرسیم را فراموش نکنید
بزرگ‌ترین مشکل سیم افشان در اجرا، اتصال بدون سرسیم است. وقتی رشته‌های نازک مستقیماً زیر پیچ ترمینال کلید یا پریز بسته می‌شوند، تعدادی از آن‌ها پخش می‌شوند یا می‌بُرند، سطح تماس کم می‌شود و با گذشت زمان اتصال شل و داغ می‌شود. راه حل ساده است: سر سیم افشان را با سرسیم (فرول یا وایرشو) هم‌سایز و انبر پرس مناسب پرس کنید. در ترمینال‌های فنری و پیچی تابلوهای امروزی، این کار استاندارد اجراست. لحیم کردن سر سیم افشان برای ترمینال پیچی توصیه نمی‌شود، چون لحیم به‌مرور زیر فشار پیچ نشست می‌کند و اتصال شل می‌شود.
کجا سیم مفتولی بهتر است؟
- سیم‌کشی ثابت ساختمان در لوله‌های کوتاه و مستقیم بین قوطی‌ها؛
- اتصال مستقیم به کلید و پریزهایی که ترمینال پیچی دارند؛
- پروژه‌هایی که هزینه‌ی مصالح اولویت دارد و مسیرها ساده‌اند.
کجا سیم افشان بهتر است؟
- سیم‌کشی تابلو برق، چون سیم باید در مسیرهای کوتاه و پرپیچ داخل داکت به ترمینال‌ها برسد؛
- لوله‌های طولانی با خم‌های زیاد یا لوله‌های پرشده؛
- اتصال به تجهیزات دارای لرزش مثل موتور، پمپ و فن؛
- سایزهای بزرگ (۱۶ به بالا) که نسخه‌ی مفتولی آن‌ها بسیار سفت است.
مقایسه در عمل: یک واحد مسکونی
| مدار | با سیم مفتولی | با سیم افشان |
|---|---|---|
| روشنایی | مفتولی ۱.۵ | افشان ۱.۵ |
| پریز | مفتولی ۲.۵ | افشان ۲.۵ |
| آبگرمکن یا کولر | مفتولی ۴ | افشان ۴ |
| کنتور تا تابلوی واحد | مفتولی ۶ یا 10 | افشان ۶ یا 10 |
| سیم‌کشی داخل تابلو | مناسب نیست | افشان ۰.۷۵ و 1 برای فرمان؛ هم‌سایز مدار برای قدرت |
بسیاری از پیمانکاران ترکیبی کار می‌کنند: مفتولی برای مدارهای ساده‌ی روشنایی و پریز و افشان برای تابلو و مسیرهای سخت. سایز همه‌ی مدارها را طراح بر اساس مبحث ۱۳ و طول مسیر تعیین می‌کند؛ کلید حفاظتی مناسب هر مدار را هم در راهنمای انتخاب کلید مینیاتوری ببینید.
رنگ سیم‌ها
رنگ‌بندی برای هر دو نوع یکسان است: سبز/زرد فقط برای ارت، آبی برای نول و قهوه‌ای، مشکی یا خاکستری برای فاز (در بازار ایران قرمز هم برای فاز رایج است). در سفارش، رنگ‌ها را جداگانه مشخص کنید تا سیم‌کشی خوانا و قابل عیب‌یابی باشد.
سیم یا کابل؟
سیم افشان و مفتولی هر دو فقط یک لایه عایق دارند و باید داخل لوله، داکت یا تابلو باشند. اگر مسیر بدون لوله است یا برق به یک دستگاه سیار می‌رسد، کابل افشان دو روکش NYMHY و برای تغذیه‌ی تابلو در فضای باز یا خاک کابل NYY لازم است. توضیح بیشتر در تفاوت NYY، NYM و NYMHY.
نکات اجرایی سیم‌کشی تابلو با سیم افشان
- سایز سرسیم را با سیم هماهنگ کنید: سرسیم بزرگ‌تر از سیم، پس از پرس شل می‌ماند و سرسیم کوچک‌تر، رشته‌ها را قطع می‌کند. انبر پرس مخصوص سرسیم (چهارگوش یا شش‌گوش) فشار یکنواخت ایجاد می‌کند.
- طول لخت کردن عایق: عایق را به اندازه‌ی طول لوله‌ی فلزی سرسیم بردارید تا نه مس بیرون بماند و نه عایق زیر پرس برود.
- رنگ‌بندی ثابت: در کل تابلو یک قرارداد رنگ برای فاز، نول، ارت و مدارهای فرمان داشته باشید و آن را در نقشه‌ی تابلو ثبت کنید.
- سایز سیم فرمان: برای مدارهای فرمان معمولاً سیم ۰.۷۵ تا ۱.۵ استفاده می‌شود؛ سایز دقیق را با جریان بوبین‌ها و دستور سازنده‌ی تجهیزات انتخاب کنید.
- سیم‌های قدرت داخل تابلو: جامپر بین کلید اصلی و شینه یا کلیدهای فرعی باید با سایز متناسب با کلید بالادست انتخاب شود؛ برای سایزهای ۱۶ به بالا سیم افشان ۱۶ تا 95 متداول است.
نکات سیم‌کشی ساختمان با سیم مفتولی
- قبل از سیم‌کشی، لوله‌ها را از وجود ملات و مانع پاک کنید و از فنر سیم‌کشی استفاده کنید تا عایق آسیب نبیند.
- سیم‌ها را در قوطی تقسیم با طول کافی برای اتصال مجدد باقی بگذارید؛ سیم مفتولی کوتاه‌شده به‌سختی قابل اصلاح است.
- تعداد سیم‌ها در هر لوله را محدود نگه دارید؛ لوله‌ی پرشده هم کشیدن سیم را سخت می‌کند و هم به‌خاطر گروه‌بندی، جریان مجاز را کاهش می‌دهد.
- اتصال سیم‌ها را فقط داخل قوطی و با ترمینال یا کانکتور مناسب انجام دهید، نه داخل لوله.
ترکیب افشان و مفتولی در یک پروژه
استفاده از هر دو نوع در یک ساختمان کاملاً رایج است. تنها نکته این است که در محل اتصال سیم افشان و مفتولی، از ترمینال یا کانکتوری استفاده شود که برای هر دو نوع هادی مناسب است و سر سیم افشان سرسیم داشته باشد. اتصال پیچشی دو نوع هادی با چسب برق، به‌خصوص در مدارهای پرمصرف، نقطه‌ی ضعف و منبع گرما است.
خرید عمده‌ی سیم افشان و مفتولی
هر دو نوع در حلقه‌ی ۱۰۰ متری و قابل تأمین از برندهای معتبر داخلی هستند. لیست نمره، رنگ و تعداد حلقه را بفرستید تا قیمت روز اعلام شود. پیش از خرید، نکات تشخیص سیم اصل از تقلبی را مرور کنید.
سؤالات متداول
تفاوت سیم افشان و مفتولی چیست؟
هادی سیم افشان از تعداد زیادی رشته‌ی نازک (کلاس ۵) و هادی سیم مفتولی از یک مفتول یا چند مفتول ضخیم (کلاس ۱ و ۲) ساخته شده است. افشان نرم و انعطاف‌پذیر و مفتولی سفت و شکل‌پذیر است.
سیم افشان بهتر است یا مفتولی؟
به کاربرد بستگی دارد. افشان برای تابلو، لوله‌های پرخم و تجهیزات لرزان بهتر است و مفتولی برای سیم‌کشی ثابت ساده در لوله‌های مستقیم اقتصادی‌تر است.
آیا سیم افشان جریان بیشتری از مفتولی تحمل می‌کند؟
خیر. جریان مجاز در جدول‌های IEC 60364-5-52 برای هر دو نوع با سطح مقطع، عایق و روش نصب یکسان، برابر است.
آیا سیم افشان را می‌توان مستقیم زیر پیچ ترمینال بست؟
توصیه نمی‌شود. سر سیم افشان باید با سرسیم (وایرشو) هم‌سایز پرس شود تا رشته‌ها پخش نشوند و اتصال شل و داغ نشود.
برای سیم‌کشی تابلو برق کدام سیم مناسب است؟
سیم افشان، چون در مسیرهای کوتاه و پرپیچ داخل داکت راحت خم می‌شود و در برابر لرزش مقاوم‌تر است.
سیم مفتولی ۲.۵ با افشان ۲.۵ چه فرقی در مقاومت دارد؟
طبق IEC 60228 حداکثر مقاومت هادی ۲.۵ مفتولی ۷.۴۱ و افشان ۷.۹۸ اهم بر کیلومتر در ۲۰ درجه است؛ تفاوت کمی که فقط در مسیرهای خیلی بلند اثر محسوسی بر افت ولتاژ دارد.
