پریز ارت‌دار پریزی است که علاوه بر دو ترمینال فاز و نول، یک ترمینال حفاظتی برای سیم ارت دارد. در پریزهای رایج ایران (تیپ شوکو یا Type F) سیم ارت به دو زبانه فلزی کناره پریز وصل می‌شود و بدنه فلزی وسایل را از طریق دوشاخه به سیستم زمین متصل می‌کند. در این مطلب نحوه بستن پریز ارت‌دار را مرحله به مرحله و با نکات ایمنی توضیح می‌دهیم.
هشدار ایمنی: کار روی مدار برق‌دار می‌تواند کشنده باشد. پیش از شروع، کلید مینیاتوری همان مدار را قطع کنید و نبودن برق را با فازمتر یا ولت‌متر تأیید کنید. اگر با تابلو برق و شناسایی مدارها آشنا نیستید، کار را به برقکار ذی‌صلاح بسپارید.
ترمینال‌های پریز ارت‌دار
پشت پریز معمولاً سه محل اتصال وجود دارد:
| ترمینال | علامت روی پریز | رنگ سیم طبق IEC 60445 |
|---|---|---|
| فاز | L | قهوه‌ای (در سیم‌کشی‌های قدیمی ممکن است مشکی، قرمز یا رنگ دیگر باشد) |
| نول | N | آبی روشن |
| ارت (هادی حفاظتی PE) | ⏚ یا PE، معمولاً ترمینال وسط و متصل به زبانه‌های کناری | سبز و زرد |
در پریز شوکو، دوشاخه می‌تواند در هر دو جهت وارد شود؛ بنابراین جای فاز و نول در این پریز از نظر عملکرد وسیله اجباری نیست. با این حال بهتر است در کل ساختمان یکنواخت عمل کنید تا عیب‌یابی بعدی ساده باشد. اما جای ارت ثابت است و هرگز نباید با فاز یا نول جابه‌جا شود. رنگ‌بندی کامل را در راهنمای رنگ و سایز سیم ارت ببینید.
ابزار و لوازم لازم
- فازمتر و ترجیحاً مولتی‌متر با رده ایمنی CAT III
- سیم‌لخت‌کن، پیچ‌گوشتی عایق‌دار و انبردست
- پریز ارت‌دار با برند معتبر و ترمینال پیچی یا فنری مناسب
- در صورت افشان بودن سیم، سرسیم وارسی (سرسیم لوله‌ای)
مراحل بستن پریز ارت‌دار
۱. قطع برق و تأیید نبودن ولتاژ
کلید مدار پریز را در تابلو قطع کنید و روی آن برچسب بزنید تا کسی آن را وصل نکند. سپس با فازمتر یا ولت‌متر، بین همه سیم‌ها را چک کنید. فقط وقتی هیچ ولتاژی نیست کار را ادامه دهید.
۲. شناسایی سیم‌ها
در سیم‌کشی استاندارد، سیم سبز و زرد ارت و سیم آبی نول است. اگر رنگ‌ها مشخص نیست، برق را موقتاً وصل کنید و با فازمتر سیم فاز را پیدا کنید، سپس دوباره برق را قطع کنید. اگر داخل قوطی سیم سبز و زرد وجود ندارد، یعنی مدار ارت ندارد؛ در این حالت پریز ارت‌دار به‌تنهایی حفاظت ایجاد نمی‌کند و باید هادی ارت از تابلو کشیده شود.
۳. آماده‌سازی سر سیم
حدود ۸ تا ۱۰ میلی‌متر از عایق را بردارید (یا مطابق طول نشان‌داده‌شده روی پریز). بیش از حد لخت نکنید تا مس بیرون از ترمینال نماند. برای سیم افشان از سرسیم وارسی استفاده کنید.
۴. اتصال سیم ارت
سیم ارت را اول ببندید و به ترمینال ارت (معمولاً وسط) وصل کنید. طول سیم ارت را کمی بلندتر از فاز و نول بگذارید تا اگر پریز از قوطی کشیده شد، ارت آخرین سیمی باشد که جدا می‌شود.
۵. اتصال فاز و نول
سیم فاز را به ترمینال L و نول را به ترمینال N ببندید. پیچ‌ها را محکم کنید و با کشیدن آرام هر سیم مطمئن شوید که جدا نمی‌شود.
۶. جاگذاری و تست
سیم‌ها را بدون فشار به ترمینال‌ها داخل قوطی جمع کنید، پریز را با پیچ قوطی ببندید و قاب را نصب کنید. سپس برق را وصل کنید و پریز را تست کنید.
تست پریز پس از نصب
| اندازه‌گیری با مولتی‌متر (AC) | مقدار مورد انتظار در شبکه ۲۳۰ ولت |
|---|---|
| فاز و نول | حدود ۲۲۰ تا ۲۳۰ ولت |
| فاز و ارت | تقریباً برابر فاز و نول |
| نول و ارت | نزدیک صفر، معمولاً چند ولت یا کمتر |
اگر ولتاژ فاز و ارت صفر یا خیلی کمتر از فاز و نول است، ارت قطع یا ضعیف است. روش کامل این تست را در راهنمای تست سیم ارت با مولتی‌متر توضیح داده‌ایم. توجه کنید که مولتی‌متر مقاومت چاه ارت را اندازه نمی‌گیرد؛ این کار ارت‌سنج می‌خواهد.
سایز سیم و کلید مدار پریز
مدار پریز عمومی معمولاً با سیم ۲.۵ میلی‌متر مربع و کلید مینیاتوری ۱۶ آمپر اجرا می‌شود و سیم ارت هم‌مقطع فاز است. برای جزئیات و مدارهای پرمصرف، سیم پریز ۱.۵ یا ۲.۵ را بخوانید. مدارهای پریز، به‌ویژه در حمام، آشپزخانه و فضای باز، باید پشت کلید محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر باشند؛ انتخاب آن را در راهنمای کلید محافظ جان ببینید.
اشتباه‌های خطرناک در بستن پریز ارت‌دار
- جامپر کردن نول به ارت در پریز: بعضی برای «ارت‌دار کردن» پریز، ترمینال ارت را به نول وصل می‌کنند. اگر نول قطع شود، بدنه وسیله برق‌دار می‌شود. این کار مجاز نیست و جداسازی نول و ارت فقط در محل تعیین‌شده در تابلو انجام می‌شود.
- بستن ارت به لوله آب یا گاز: لوله‌ها باید همبندی شوند، اما جای هادی ارت مدار را نمی‌گیرند. اتصال به لوله گاز به‌عنوان ارت خطرناک است.
- اتصال ارت پریزها به‌صورت زنجیره‌ای با پیچ شل: اگر ارت یک پریز به پریز بعدی برود، شل شدن یک ترمینال ارت پریزهای بعدی را قطع می‌کند. اتصال محکم یا انشعاب با ترمینال مناسب لازم است.
- نبستن سیم ارت چون «وسیله کار می‌کند»: نبود ارت روی کار کردن وسیله اثری ندارد، اما در صورت نشتی جان افراد را به خطر می‌اندازد.
اگر ساختمان سیم ارت ندارد
در ساختمان‌های قدیمی که فقط فاز و نول کشیده شده، نصب پریز ارت‌دار به‌تنهایی کافی نیست. راه‌حل اصولی کشیدن هادی ارت از شینه ارت تابلو و بررسی سیستم زمین ساختمان توسط برقکار است. تا آن زمان، نصب کلید محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر در ابتدای مدار، ریسک برق‌گرفتگی را کاهش می‌دهد اما جایگزین ارت نیست. درباره سیستم زمین و تابلو در طراحی تابلو برق ساختمان مسکونی بیشتر بخوانید.
خرید سیم و تجهیزات
سیم مفتولی و افشان فاز، نول و ارت سبز و زرد در مقاطع ۱.۵، ۲.۵ و ۴ و کلیدهای محافظ جان را می‌توانید در فروشگاه لمپاولت ببینید. قیمت روز هر کالا در صفحه همان محصول درج شده است و برای خرید پروژه‌ای از سفارش سریع استفاده کنید.
سؤالات متداول
در پریز ارت‌دار سیم ارت به کجا وصل می‌شود؟
به ترمینال ارت که با علامت ⏚ یا PE مشخص شده و در پریز شوکو به دو زبانه فلزی کناری متصل است. معمولاً این ترمینال در وسط پشت پریز قرار دارد.
جای فاز و نول در پریز مهم است؟
در پریز شوکو که دوشاخه دو طرفه وارد می‌شود، از نظر کار وسیله اجباری نیست، اما بهتر است در کل ساختمان یکنواخت باشد. جای سیم ارت ثابت است و نباید با فاز یا نول جابه‌جا شود.
آیا می‌توان نول را به ترمینال ارت پریز وصل کرد؟
خیر. با قطع شدن نول، بدنه وسیله برق‌دار می‌شود و خطر برق‌گرفتگی جدی است. نول و ارت فقط در محل تعیین‌شده در تابلو یا ورودی ساختمان به هم مرتبط می‌شوند.
چطور بفهمم پریز ارت دارد؟
با مولتی‌متر ولتاژ فاز و ارت را بخوانید. اگر تقریباً برابر ولتاژ فاز و نول باشد، ارت وصل است. اگر صفر یا خیلی کم باشد، ارت قطع یا ضعیف است. کیفیت چاه ارت را فقط ارت‌سنج نشان می‌دهد.
سیم پریز ارت‌دار چند باید باشد؟
برای مدار پریز عمومی سیم ۲.۵ میلی‌متر مربع برای فاز، نول و ارت با کلید ۱۶ آمپر رایج است. مصارف سنگین مثل آبگرمکن یا اجاق برقی مدار و سیم جداگانه می‌خواهند.
