سیم ارت در حالت عادی جریانی ندارد و به همین دلیل قطع بودن آن معمولاً تا زمان بروز نشتی یا برق‌گرفتگی دیده نمی‌شود. تست سیم ارت با مولتی‌متر ساده‌ترین راه برای اطمینان از وصل بودن ارت پریزها و بدنه وسایل است. در این مطلب دو روش تست، تفسیر اعداد و محدودیت‌های این ابزار را توضیح می‌دهیم.
هشدار ایمنی: اندازه‌گیری روی پریز برق‌دار با خطر برق‌گرفتگی همراه است. از مولتی‌متر با رده ایمنی CAT III ۳۰۰ ولت یا بالاتر و پراب سالم استفاده کنید، انگشت‌ها را پشت محافظ پراب نگه دارید و هرگز مولتی‌متر را در حالت اهم یا آمپر روی مدار برق‌دار نگذارید. اگر تجربه کافی ندارید یا ساختمان مشکوک به نبود ارت است، بررسی را به برقکار ذی‌صلاح بسپارید.
مولتی‌متر چه چیزی را درباره ارت نشان می‌دهد؟
| سؤال | با مولتی‌متر قابل بررسی است؟ | ابزار مناسب |
|---|---|---|
| آیا ترمینال ارت پریز به سیستم زمین وصل است؟ | بله، به‌صورت تقریبی | مولتی‌متر در حالت ولتاژ AC |
| آیا هادی ارت از پریز تا شینه ارت تابلو پیوسته است؟ | بله، بدون برق | مولتی‌متر در حالت اهم یا تست اتصال، یا تستر پیوستگی |
| مقاومت چاه ارت (الکترود زمین) چقدر است؟ | خیر | ارت‌سنج (Earth tester) به روش سه‌قطبی یا کلمپی |
| امپدانس حلقه خطا و زمان قطع کلید؟ | خیر | تستر امپدانس حلقه (Loop tester) و تستر RCD |
روش ۱: تست ولتاژ روی پریز برق‌دار
مولتی‌متر را روی ولتاژ متناوب (V یا ACV) در رنجی بالاتر از ۲۵۰ ولت قرار دهید و سه اندازه‌گیری انجام دهید:
- فاز تا نول: بین دو سوراخ پریز. عدد معمول حدود ۲۲۰ تا ۲۳۰ ولت است. این عدد مرجع است.
- فاز تا ارت: بین سوراخی که فاز است و زبانه فلزی ارت. اگر ارت سالم باشد، عدد تقریباً برابر عدد مرحله ۱ است.
- نول تا ارت: بین سوراخ نول و زبانه ارت. عدد باید نزدیک صفر باشد.
در پریز شوکو جای فاز مشخص نیست؛ هر دو سوراخ را تا ارت اندازه بگیرید. سوراخی که ولتاژ بالا نشان می‌دهد فاز است.
تفسیر نتایج
| فاز تا ارت | نول تا ارت | تفسیر محتمل |
|---|---|---|
| تقریباً برابر فاز تا نول | نزدیک صفر (معمولاً زیر چند ولت) | ارت وصل است |
| صفر یا عدد نوسانی و کم | صفر یا عدد نوسانی | ارت قطع است یا اصلاً کشیده نشده |
| محسوساً کمتر از فاز تا نول | چند ده ولت | ارت ضعیف یا مقاومت زمین بالا، یا نول ضعیف؛ نیاز به بررسی |
| برابر فاز تا نول | صفر دقیق در همه پریزها | ممکن است ارت در پریز به نول جامپر شده باشد؛ بازرسی لازم است |
مولتی‌متر دیجیتال امپدانس ورودی بسیار بالایی دارد و حتی روی سیم ارت قطع‌شده ممکن است به‌خاطر القای سیم‌های کناری، ولتاژ «شبح» چند ده ولتی نشان دهد. اگر عدد ناپایدار است، این تست قطعی نیست. نتیجه صفر دقیق ولتاژ نول تا ارت هم همیشه نشانه سلامت نیست؛ جامپر کردن نول و ارت در پریز همین عدد را می‌دهد ولی کاری خطرناک است.
چرا با لامپ تست نکنیم؟
روش قدیمی وصل کردن لامپ بین فاز و ارت، جریان قابل توجهی به ارت می‌فرستد. اگر مدار کلید محافظ جان داشته باشد، کلید قطع می‌کند؛ اگر ارت قطع باشد، بدنه وسایل دیگر متصل به همان ارت ممکن است برای لحظه‌ای برق‌دار شود. مولتی‌متر این ریسک را ندارد و روش ترجیحی است.
روش ۲: تست پیوستگی هادی ارت بدون برق
این روش دقیق‌تر است و نشان می‌دهد سیم ارت هر پریز واقعاً به شینه ارت تابلو می‌رسد.
- کلید اصلی تابلو را قطع کنید و نبودن ولتاژ را با فازمتر تأیید کنید.
- یک سیم رابط بلند (مثلاً سیم ۱.۵ قرقره‌ای) را از شینه ارت تابلو تا محل پریز بکشید.
- مقاومت سیم رابط را با اتصال دو سر آن به پراب‌ها اندازه بگیرید و یادداشت کنید.
- یک پراب را به سر آزاد سیم رابط و پراب دیگر را به زبانه ارت پریز بگذارید. مقاومت را بخوانید و مقاومت سیم رابط را از آن کم کنید.
مقاومت هادی ارت یک مدار معمولی خانگی معمولاً کسری از اهم است؛ برای مثال سیم مسی ۲.۵ در ۲۰ متر طول حدود ۰.۱۵ اهم مقاومت دارد. عدد چند اهمی یا بی‌نهایت (OL) نشانه ترمینال شل، اتصال نامطمئن یا قطع سیم است. مولتی‌مترهای معمولی در مقاومت‌های خیلی کم دقت محدودی دارند؛ برای تحویل رسمی پروژه از تستر پیوستگی با جریان تست استاندارد استفاده می‌شود.
مقاومت چاه ارت با مولتی‌متر سنجیده نمی‌شود
گاهی توصیه می‌شود دو پراب مولتی‌متر را بین سیم چاه ارت و یک میله در خاک بگذارید. این روش نتیجه قابل اعتمادی نمی‌دهد، چون جریان تست مولتی‌متر DC و بسیار کوچک است، پلاریزاسیون خاک و ولتاژهای سرگردان عدد را تغییر می‌دهد و فاصله الکترودهای کمکی رعایت نمی‌شود. اندازه‌گیری مقاومت الکترود زمین با ارت‌سنج و به روش استاندارد انجام می‌شود. مقدار قابل قبول را طراح، سیستم نیرسانی ساختمان (TN یا TT) و ضوابط شرکت توزیع تعیین می‌کنند.
تست بدنه وسیله و تجهیزات
برای وسایل کلاس I مثل یخچال، ماشین لباسشویی و آبگرمکن برقی، بدون برق و با دوشاخه جداشده، مقاومت بین پین ارت دوشاخه و بدنه فلزی وسیله را اندازه بگیرید. عدد باید نزدیک صفر باشد. اگر بالا یا بی‌نهایت است، سیم ارت داخل وسیله یا کابل آن قطع است.
اگر ارت قطع بود
- ابتدا ترمینال ارت پریز و اتصال‌های جعبه تقسیم را بررسی کنید؛ بیشتر قطعی‌ها در همین نقاط است.
- اتصال شینه ارت تابلو واحد به هادی ارت فیدر و شینه ارت تابلو اصلی را بازدید کنید.
- اگر هادی ارت اصلاً کشیده نشده، اجرای آن و بررسی سیستم زمین کار برقکار است. سایز هادی را در راهنمای سایز و رنگ سیم ارت ببینید.
- تا زمان اصلاح، کلید محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر خطر برق‌گرفتگی را کمتر می‌کند اما جای ارت را نمی‌گیرد؛ راهنمای کلید محافظ جان را بخوانید.
اگر بعد از اصلاح ارت، کلید محافظ جان مدام قطع می‌کند، احتمالاً وسیله‌ای نشتی دارد که قبلاً به‌خاطر نبود ارت دیده نمی‌شد. روش پیدا کردن آن در علت قطع شدن کلید محافظ جان آمده است.
خرید سیم ارت و تجهیزات حفاظتی
سیم ارت سبز و زرد افشان و مفتولی و کلیدهای محافظ جان را در فروشگاه لمپاولت ببینید؛ قیمت روز هر کالا در صفحه محصول درج شده است.
سؤالات متداول
چطور با مولتی‌متر بفهمیم پریز ارت دارد؟
مولتی‌متر را روی ولتاژ AC بگذارید و ولتاژ فاز تا زبانه ارت را با ولتاژ فاز تا نول مقایسه کنید. اگر تقریباً برابر باشند و ولتاژ نول تا ارت نزدیک صفر باشد، ارت وصل است.
ولتاژ نول و ارت چقدر باید باشد؟
در حالت عادی نزدیک صفر و معمولاً کمتر از چند ولت. عدد چند ده ولتی نشانه مشکل در نول، ارت یا بار نامتعادل است و بررسی برقکار را لازم دارد.
آیا با مولتی‌متر می‌توان مقاومت چاه ارت را اندازه گرفت؟
خیر. مولتی‌متر جریان تست DC بسیار کوچکی دارد و نتیجه آن در خاک قابل اعتماد نیست. مقاومت الکترود زمین با ارت‌سنج و به روش سه‌قطبی یا کلمپی اندازه‌گیری می‌شود.
ولتاژ فاز تا ارت کمتر از فاز تا نول است، یعنی چه؟
یعنی مسیر ارت مقاومت بالایی دارد یا قطع است و مولتی‌متر ولتاژ القایی نشان می‌دهد. پیوستگی هادی ارت را بدون برق تا شینه تابلو بررسی کنید.
چرا تست ارت با لامپ توصیه نمی‌شود؟
لامپ جریان قابل توجهی به ارت می‌فرستد، کلید محافظ جان را قطع می‌کند و اگر ارت قطع باشد ممکن است بدنه وسایل متصل را برای لحظه‌ای برق‌دار کند. مولتی‌متر این ریسک را ندارد.
