کنتاکتور و رله از بیرون شبیه هم کار می‌کنند: یک بوبین برق می‌گیرد، هسته آهنی جذب می‌شود و کنتاکت‌ها جابه‌جا می‌شوند. به همین دلیل بسیاری کنتاکتور را «رله بزرگ» می‌دانند. این تعریف ساده بخشی از حقیقت است، اما تفاوت کنتاکتور و رله در جزئیاتی است که تعیین می‌کند کدام برای یک بار مشخص ایمن و بادوام است. اشتباه در این انتخاب معمولاً به جوش خوردن کنتاکت، سوختن رله یا خاموش نشدن بار منجر می‌شود.
کنتاکتور چیست
کنتاکتور کلیدی الکترومغناطیسی برای قطع و وصل مکرر مدار قدرت است، مثل موتور، المنت و بانک خازنی. کنتاکت‌های اصلی آن معمولاً سه یا چهار عدد و از نوع باز (NO) هستند و هر کنتاکت دو نقطه قطع و محفظه خاموش‌کننده قوس دارد. کنتاکتورها طبق IEC 60947-4-1 و بر اساس رده کاربری مثل AC-1 و AC-3 مشخص می‌شوند. انتخاب آن را در راهنمای انتخاب کنتاکتور توضیح داده‌ایم.
رله چیست
کلمه «رله» در برق صنعتی چند معنی دارد و همین باعث سردرگمی می‌شود:
- رله کنترلی یا رله واسط (Interface Relay): رله‌های کوچک پایه‌دار یا ریلی که با جریان کم و ولتاژ پایین مثل ۲۴ ولت فرمان می‌گیرند و سیگنال یا بار کوچک را قطع و وصل می‌کنند. معمولاً کنتاکت تبدیل (CO) دارند.
- رله کنتاکتوری (Control Relay): ظاهری شبیه کنتاکتور دارد، اما همه کنتاکت‌هایش کمکی و برای مدار فرمان است؛ مثل CAD اشنایدر و 3RH2 زیمنس. این دسته طبق IEC 60947-5-1 ساخته می‌شوند.
- رله‌های حفاظتی و عملکردی: رله حرارتی یا بی‌متال، رله کنترل فاز، رله زمانی و رله کنترل سطح. این‌ها اصلاً کار کنتاکتور را انجام نمی‌دهند و فقط با کنتاکت کمکی خود به مدار فرمان دستور می‌دهند. بی‌متال را در راهنمای بی‌متال ببینید.
جدول مقایسه کنتاکتور و رله
| ویژگی | کنتاکتور | رله کنترلی کوچک |
|---|---|---|
| کاربرد اصلی | مدار قدرت: موتور، المنت، روشنایی پرمصرف | مدار فرمان و سیگنال، بار کوچک |
| جریان کنتاکت | از حدود ۹ آمپر AC-3 تا صدها آمپر | معمولاً چند آمپر تا حدود ۱۶ آمپر بار اهمی |
| خاموش کردن قوس | محفظه قوس و دو نقطه قطع در هر کنتاکت | ساده؛ برای جریان و ولتاژ کم |
| نوع کنتاکت | اصلی NO، به‌علاوه کنتاکت کمکی NO و NC | بیشتر کنتاکت تبدیل (CO) |
| توان بوبین | چند وات تا ده‌ها وات (لحظه جذب بیشتر) | کمتر از یک وات تا چند وات |
| نصب | ریل یا پیچ در تابلو، ترمینال بزرگ | پایه سوکتی یا ریلی، ترمینال کوچک |
| استاندارد | IEC 60947-4-1 | IEC 61810-1 یا IEC 60947-5-1 |
| قطعه جانبی | کنتاکت کمکی، بی‌متال، تایمر پنوماتیک، اینترلاک | پایه، LED و مدار حفاظت بوبین |
عدد روی رله را درست بخوانید
عددی که روی بدنه رله کوچک نوشته شده، مثلاً ۱۰ آمپر ۲۵۰ ولت، معمولاً برای بار اهمی است. برای بار القایی مثل بوبین کنتاکتور یا شیر برقی، رده‌های AC-15 و DC-13 در IEC 60947-5-1 تعریف شده‌اند و جریان مجاز در این رده‌ها بسیار کمتر است. قطع جریان DC هم سخت‌تر از AC است، چون جریان از صفر عبور نمی‌کند و قوس خاموش نمی‌شود. پس یک رله ۱۰ آمپر ممکن است در ۲۴ ولت DC با بار القایی فقط بخش کوچکی از این جریان را ایمن قطع کند. جدول دقیق را در دیتاشیت رله ببینید.
برای هر بار کدام را انتخاب کنیم
| بار | انتخاب مناسب | نکته |
|---|---|---|
| موتور سه‌فاز | کنتاکتور با جریان AC-3 مناسب | همراه با بی‌متال یا کلید حرارتی موتوری |
| المنت و هیتر | کنتاکتور بر اساس AC-1 | برای قطع و وصل خیلی پرتکرار، رله حالت جامد بررسی شود |
| روشنایی سالن یا محوطه | کنتاکتور یا کنتاکتور ماژولار | جریان هجومی درایور LED را در نظر بگیرید |
| بوبین کنتاکتور از خروجی PLC | رله واسط | خروجی ترانزیستوری را از بار القایی جدا می‌کند |
| چراغ سیگنال، ورودی PLC، آلارم | رله کوچک یا کنتاکت کمکی | برای جریان‌های خیلی کم کنتاکت مناسب سیگنال لازم است |
| منطق فرمان با کنتاکت زیاد | رله کنتاکتوری | کنتاکت‌های بیشتر و مقاوم‌تر از رله کوچک |
رله واسط بین PLC و کنتاکتور
خروجی ترانزیستوری PLC جریان محدودی دارد و در برابر ولتاژ القایی بوبین آسیب‌پذیر است. یک رله واسط ۲۴ ولت DC بین خروجی PLC و بوبین کنتاکتور، این دو را از هم جدا می‌کند، تعویض قطعه را ارزان می‌کند و امکان استفاده از بوبین ۲۲۰ ولت را برای کنتاکتور فراهم می‌کند. حفاظت بوبین با دیود (در DC) یا مدار RC و وریستور (در AC) عمر کنتاکت رله را بیشتر می‌کند. انواع کنتاکت NO و NC و ورودی PLC را در راهنمای کنتاکت کمکی کنتاکتور ببینید.
چرا رله را جای کنتاکتور نگذاریم
- جریان راه‌اندازی موتور چند برابر جریان نامی است و کنتاکت رله کوچک در چند بار استارت جوش می‌خورد.
- رله کوچک محفظه قوس ندارد و در قطع بار القایی یا DC قوس طولانی‌تری می‌بیند.
- فاصله عایقی ترمینال‌ها و سطح مقطع سیم قابل اتصال در رله برای کابل قدرت کافی نیست.
- کنتاکت جوش‌خورده یعنی باری که با زدن استاپ خاموش نمی‌شود؛ نشانه‌ها و علت‌ها را در عیب‌یابی کنتاکتور توضیح داده‌ایم.
کنتاکتور ماژولار؛ حد وسط برای ساختمان
کنتاکتور ماژولار هم‌اندازه کلید مینیاتوری است و روی همان ریل تابلو نصب می‌شود. این کنتاکتورها، مثل سری iCT اشنایدر، طبق IEC 61095 برای مصارف خانگی و تجاری ساخته می‌شوند و رده‌های کاربری آن‌ها AC-7a برای بار اهمی کم‌القا و AC-7b برای موتورهای کوچک خانگی است. صدای کمتر، ظاهر هماهنگ با تابلو و نصب ساده باعث شده برای روشنایی راه‌پله و محوطه، آبگرمکن برقی و گرمایش از کف رایج باشند.
کنتاکتور ماژولار جایگزین کنتاکتور صنعتی در راه‌اندازی موتور سه‌فاز نیست. برای پمپ و فن صنعتی همچنان کنتاکتور با رده AC-3 و بی‌متال انتخاب درست است.
رله حالت جامد (SSR)
رله حالت جامد کنتاکت مکانیکی ندارد و با نیمه‌هادی کار می‌کند. برای قطع و وصل خیلی پرتکرار المنت، مثل کنترل دمای دقیق، مناسب است چون فرسایش مکانیکی ندارد. اما گرما تولید می‌کند و هیت‌سینک می‌خواهد، در حالت قطع جریان نشتی کمی دارد و ایزولاسیون کامل نمی‌دهد. برای قطع ایمن در تعمیرات، یک کلید یا کنتاکتور در بالادست آن لازم است.
اشتباه‌های رایج
- انتخاب رله بر اساس عدد بار اهمی برای بار القایی یا DC.
- فرمان مستقیم بوبین کنتاکتور بزرگ از خروجی ترانزیستوری PLC.
- استفاده از رله کوچک برای موتور یا المنت پرمصرف.
- اشتباه گرفتن رله حرارتی با کنتاکتور؛ بی‌متال خودش مدار قدرت را قطع نمی‌کند و به کنتاکتور نیاز دارد.
خرید کنتاکتور
کنتاکتورهای اشنایدر، زیمنس، ال‌اس و هیوندای و بی‌متال‌های سازگار در لمپاولت عرضه می‌شوند و قیمت روز هر کالا در صفحه آن درج شده است. برای مقایسه برندها مقایسه برندهای کنتاکتور را ببینید و فهرست خرید را از سفارش سریع بفرستید.
سؤالات متداول
فرق کنتاکتور و رله چیست؟
کنتاکتور برای قطع و وصل مدار قدرت مثل موتور و المنت ساخته شده و کنتاکت‌های اصلی آن محفظه خاموش‌کننده قوس دارند. رله کنترلی برای مدار فرمان و بار کوچک است، جریان کنتاکت کمتری دارد و معمولاً کنتاکت تبدیل دارد.
آیا می‌توان موتور را با رله روشن و خاموش کرد؟
برای موتور سه‌فاز خیر؛ کنتاکتور با رده AC-3 لازم است. فقط موتورهای تک‌فاز خیلی کوچک را می‌توان با رله‌ای که دیتاشیت آن برای بار موتوری مجاز اعلام کرده فرمان داد.
رله کنتاکتوری چیست؟
دستگاهی شبیه کنتاکتور که همه کنتاکت‌هایش کمکی و برای مدار فرمان است، مثل CAD اشنایدر و 3RH2 زیمنس. برای منطق فرمان با تعداد کنتاکت زیاد به کار می‌رود.
چرا بین PLC و کنتاکتور رله واسط می‌گذارند؟
برای جدا کردن خروجی PLC از بار القایی بوبین، محدود کردن جریان خروجی، امکان استفاده از بوبین ۲۲۰ ولت و ارزان شدن تعویض در صورت خرابی.
عدد ۱۰ آمپر روی رله یعنی هر باری تا ۱۰ آمپر را تحمل می‌کند؟
خیر. این عدد معمولاً برای بار اهمی در ولتاژ AC است. برای بار القایی و جریان DC، جریان مجاز بسیار کمتر است و باید از جدول AC-15 و DC-13 دیتاشیت خوانده شود.
